Ik ben een betrokken bezoekster

Documentairemaakster Kim Longinotto laat moeizame vrouwenlevens zien zonder commentaar. ,,Je mag het allemaal zelf uitdokteren.'' Op het Idfa-festival is haar documentaire `Runaway' te zien.

Naar Gaea girls, de documentaire van Kim Longinotto over een trainingsschool voor Japanse worstelaarsters die vorig jaar met veel succes op het Idfa draaide, moet je niet kijken als je iets te weten wilt komen over vrouwenworstelen in Japan. Of over vrouwenworstelen. Of zelfs maar over worstelen in het algemeen. Niets wordt er uitgelegd in deze film, en des te meer wordt er geslagen, getrapt, gebeukt, geramd. Zeker drie keer in de documentaire veranderen de neus en de mond van Takeuchi, het kleine meisje met de schuine ponylok, in een bloederige brij. Haar tegenstandster Satomura en haar lerares Nagayo laten Takeuchi alle hoeken van de ring zien, draaien haar armen op haar rug, en springen met hun volle gewicht bovenop haar. Na afloop scheldt Nagayo haar nog eens de huid vol, terwijl ze ondertussen met haar knokkels op Takeuchi's hoofd slaat en haar in het gezicht mept. Takeuchi verbergt haar ogen achter haar ponylok en staat daar maar te sniffen. Ze zegt niks. Alleen maar `hai', `hai' – `ja', `ja' – op de vraag of ze laf is en nietswaardig.

Na honderd minuten Gaea Girls ken je heel goed de doffe klap waarmee een lichaam tegen de grond smakt. Maar naar de motivatie van de worstelaarsters kun je alleen gissen, want ze zijn nauwelijks geïnterviewd. Er was ook geen wetenschapper die de respectabele hoeveelheden bloed, zweet en tranen in deze film in een kader heeft geplaatst, zelfs geen voice over die commentaar leverde.

In haar flat in Noord-Londen, met uitzicht op het voetbalstadion van Arsenal, zit Kim Longinotto (48) op de grond tussen stapels videobanden en opengeslagen boeken. Ze moet erg lachen. ,,Ja goed hè. Je mag het allemaal zelf uitdokteren. Ik hou helemaal niet van documentaires met zo'n donkere stem erachter die je vertelt wat je moet denken. Ik wil niet dat je de antwoorden krijgt voorgekauwd. Je moet zelf met vragen achterblijven en de antwoorden zoeken in dat wat je gezien hebt. Ik kan nooit zoveel met al die context, die feiten en cijfers. Ik wil weten wie die vrouwen zijn, hoe ze omgaan met hun problemen.

,,Ik raak juist geïnteresseerd omdat ik vermoed dat zogenaamde feiten de waarheid verhullen. Ik raakte in Japanse vrouwen geïnteresseerd door films als die van Kurosawa, waarin vrouwen vooral zwijgend op de achtergrond figureren. Ik heb nu twee films over vrouwen in Iran gemaakt; in dat land raakte ik geïnteresseerd door films. In documentaires zag je vaak alleen fanatieke moslims, in speelfilms, zoals die van Mohsen Makhmalbaf en zijn dochter Samira, werd Iran juist heel poëtisch voorgesteld. Dat kon ik totaal niet rijmen, dus ik wilde zelf op onderzoek uit. Maar natuurlijk speelde ook mee dat ik Ziba ontmoette.''

Ziba is Ziba Mir-Hosseini, een in Londen wonende Iraanse antropologe met wie Longinotto in 1998 het succesvolle Divorce Iranian Style maakte, waarin de pleidooien van vier vrouwen voor een Iraanse scheidingsrechtbank gevolgd werden. Voor hun nieuwe film, Runaway, nestelden Ziba Mir-Hosseini en Kim Longinotto zich met hun camera in een wegloophuis voor meisjes in Teheran. De film draait op het Idfa in de competitie voor de Joris Ivens Award.

U kiest als onderwerp vaak een gemeenschap waarin veel vrouwen samenleven of samenkomen. Al vanaf uw eerste film, Pride of Place, over een Engelse kostschool. Waarom?

,,Ik weet het niet precies, misschien omdat ik dan verschillende verhalen door elkaar kan laten lopen en zo verschillende aspecten kan laten zien van het onderwerp waar ik me mee bezig hou. Maar dat is achteraf geredeneerd. Toen ik Pride of Place maakte, dacht ik daar helemaal niet aan. Die film was therapie, ik was eigenlijk alleen maar bezig met wraak nemen. Ik heb zelf op die school gezeten en ik wilde de totale gekte van dat opvoedingssysteem laten zien. Het was een oud kasteel in Buckinghamshire, totaal geïsoleerd, net als die worstelschool, en alleen al daarom kon het een soort ministaat worden. Mijn school was een nachtmerrie, een soort legertrainingskamp; de straffen waren er absurd, het eten vreselijk. Op mijn zeventiende ben ik er weggelopen.

,,Mijn wraak was wel heel zoet, overigens. Een jaar nadat mijn film uitkwam is mijn school gesloten. Ik weet niet of dat met mijn film te maken had, maar feit was dat hij dicht ging. In het gebouw hebben ze tien jaar later The Hammer House of Horrors opgenomen. Kun je nagaan.''

Kleinzielig

Longinotto is niet kleinzielig. Ze haalt er haar schouders over op dat ze pas op het laatste nippertje is gevraagd haar toptien samen te stellen voor het Idfa. Emir Kusturica, het prijsdier dat dit vaste onderdeel dit jaar voor het Idfa zou vullen, wilde zijn hele orkest van veertig man meenemen naar Amsterdam, en het Idfa kon en wilde al die tickets niet betalen. Longinotto moet lachen om het verhaal. ,,Gelukkig. Nu maak ik me er minder zorgen om of mijn toptien wel zal bevallen.''

Longinotto maakt zelf films over vrouwen met een vrouwelijke crew, maar in haar lijstje favorieten komen slechts twee films van vrouwen voor en des te meer portretten van mannelijke helden of machthebbers. Er zijn films over Karadzic, Zjirinovski en Eugene TerreBlanche. Ook koos Longinotto de klassieker Roger and me, de film waarin Michael Moore de kijker meeneemt op zoek naar Roger Smith, de topman van General Motors die Moores geboortestad Flint in zijn geheel werkloos heeft gemaakt door er alle GM-fabrieken te sluiten. Moores dodelijk sarcastische constateringen (in voice over) maken de sociale misstanden in Flint tot hilarische ongerijmdheden, waardoor het onmogelijk is er nog je schouders over op te halen. ,,Ja goed hè,'' juicht Longinotto mee. ,,Ik ben gek op films die autoriteit onderuit halen.''

Heeft het daarmee te maken dat u vermaningen altijd zo uitgebreid filmt? Zoals die in het wegloophuis of die van Nagayo aan het adres van Takeuchi?

,,Misschien. Bij vermaningen en standjes zie je de gekte en de kwaadaardigheid van macht het beste.''

Als er al een verband is tussen uw eigen films en die uit uw toptien, dan lijkt mij dat het dat is. Autoriteit. De films over Karadzic en TerreBlanche laten duidelijk zien hoe bang en kortzichtig de heren zijn, uw eigen films laten de worsteling van vrouwen zien om zich teweer te stellen tegen autoriteit, of het nu de rechtbank, hun vaders of hun leermeesters betreft.

,,Laten we het zo zeggen; er zijn een hoop stomme regeltjes op de wereld en een hoop nog dommere mensen die ervan houden die aan anderen op te leggen. Zo'n Eugene TerreBlanche met zijn starheid en zijn stupiditeit doet me aan mijn vader denken. Dat was een fotograaf, maar ondertussen een man van de oude stempel. Ik heb een ongelooflijk akelige, starre katholieke opvoeding gehad. Mijn zusje en ik leefden in een bijna Victoriaans huishouden vol bediendes en zonder dat we iets mochten. Dat ik van begin af aan weinig met mijn ouders had is mijn redding geweest. Je redt het het beste als je je van je familie kunt losmaken. Dat zie je ook aan de meisjes in het wegloophuis.''

Oranje broek

Net als in Gaea girls en Divorce Iranian Style volgen we in Runaway de verhalen van een paar vrouwen, precies zolang als ze in het wegloophuis zijn. Zo is er onder meer de twaalfjarige Maryam, met haar bloemetjesshirt en oranje broek, een en al ogen en mond. Maryam heeft kans gezien in haar eentje de weg naar het wegloophuis te vinden; thuis wordt ze stelselmatig geslagen en met messen en sigaretten bewerkt door haar broer. Dan is er Saterah, een zeventienjarige die door haar vader zonder veel omhaal aan een van zijn vrienden is gegeven. Saterah heeft zich na haar vlucht op straat moeten prostitueren om aan geld te komen. Of Atena die lastig wordt gevallen door haar stiefvader. Haar moeder geeft Atena daar de schuld van en wil haar niet terug. De kordate mevrouw Shirazi, leidster van het opvanghuis, probeert telkens de aard van de problemen te destilleren uit het gesnik van de meisjes. Bijna allemaal gaan die ten slotte weer terug naar huis, nadat ze op adem zijn gekomen en nadat mevrouw Shirazi in hun bijzijn onderhandelingen met hun ouders heeft gevoerd. Voor een keer hebben ze de moed opgebracht om voor zichzelf op te komen – vaak is dat al genoeg om er weer een tijdje tegen te kunnen. En bovendien: zoveel kanten kan een Iraanse vrouw niet op.

Evenmin als bij de worstelschool waagt Longinotto zich met haar camera ver naarbuiten. Telkens zien we het roerende afscheid van de meisjes, en dan de uittocht over de binnenplaats. Verder gaat hun geschiedenis niet. We weten niet of Maryam nu weer geslagen wordt en of Atena's moeder haar alsnog heeft verstoten.

Longinotto springt op, rent naar boven en komt even later terug met een foto; haar collega-regisseur Ziba Mir-Hosseini met een arm om de kleine Maryam, wier glimlach breder lijkt dan haar gezicht. ,,Dat was zo'n schatje. De andere meisjes pestten haar omdat ze nooit naar school was geweest en niet wist hoe ze moest bidden. Je ziet in de film hoe ze doet alsof, ze kan de koran niet lezen. We hebben geld achtergelaten om haar eventueel naar school te sturen.''

In Gaea girls heeft u uitzonderlijk veel aandacht voor de prestatiedwang en de sterke onderlinge hiërarchie op de worstelschool. In Runaway draait het om de benarde positie van vrouwen. De status van een dochter in Iran is gelijk aan die van een vruchtbare koe of een stuk grond; slaag, vernedering en mishandeling zijn normaal, maar het zelfbewuste optreden van mevrouw Shirazi lijkt er ook op te duiden dat er veranderingen gaande zijn. Ze dreigt zonder blikken of blozen een van de ongeletterde vaders met het Internationale Tribunaal in Den Haag, bijvoorbeeld. In hoeverre is het van tevoren uw bedoeling via zo'n gemeenschap een hele cultuur te portretteren?

,,Ik zou liegen als ik zei dat dat nooit in mijn gedachten is. Maar het is geen uitgangspunt. Ik koos de worstelschool niet omdat ik iets over Japan wilde zeggen, maar omdat ik na Divorce Iranian Style een film wilde maken over vrouwen die hun leven in eigen hand hadden. Ik had van tevoren geen idee van de aard van die worsteltrainingen. Mijn mede-regisseur Jano Williams en ik schrokken ons rot. Ik stond vaak huilend te filmen en het kostte me af en toe enorme moeite om niet in te grijpen. Net zo koos ik het wegloophuis niet om iets over Iran te zeggen. Maar de film laat heel veel zien van Iraanse vrouwen en daarmee ook van Iran.''

Doordat u geen openlijk commentaar levert lijken uw films op het eerste gezicht neutraal. Tegelijkertijd blijkt uit alles uw betrokkenheid bij de vrouwen voor uw camera. Wat is uw positie als u filmt? Bent u de bekende vlieg op de muur, of eerder een vriendin?

,,Ik zou zeggen; een betrokken bezoekster. Dat kan ook niet anders. Zoveel cameraploegen komen alleen om iets te halen. Het wegloophuis was bijvoorbeeld nog maar net open, er kwamen veel journalisten, maar het liefst volgden ze een huilend meisje tot aan de deur. Mevrouw Shirazi wilde eerst dan ook niet dat wij er kwamen filmen. Maar dankzij Ziba konden we haar overtuigen, en na verloop van tijd ontstond er een groot wederzijds vertrouwen. Wat hielp was dat de meisjes en de leidsters bij ons overal mochten aankomen, de camera op hun schouder nemen. We hadden ook geen mobiele telefoons, iets wat ze hogelijk verbaasde. We waren net zo geïsoleerd als zij. En natuurlijk praatten we niet als we aan het filmen waren.''

U filmt zwijgend? Waarom?

,,Ik verdien mijn brood als cameravrouw en ik weet: cameraploegen zijn vaak heel nadrukkelijk aanwezig; ze zijn zich doorgaans nogal bewust van hun eigen belangwekkendheid. Ik heb daar een ongelooflijke hekel aan. Wij glippen het leven binnen van die vrouwen – het minste dat we kunnen doen is ons op de achtergrond houden. Ziba en ik begrijpen elkaar uitstekend. In Iran praatten we als we samen waren. In het huis hielden we onze mond als we draaiden en als de camera uit stond, praatten we met de bewoonsters. Ziba althans, of zij vertaalde voor mij. Geen Engels. Niets is vernederender dan dat je weet dat er over je gepraat wordt en je kan het niet verstaan.''

Wat betekende het feit dat u een zelfstandige, onafhankelijke vrouw bent voor die meiden? Waren ze nieuwsgierig naar u?

,,Ze vroegen voortdurend of ik getrouwd was en kinderen had. Bij Divorce loog ik daarover en zei ik van wel. Nu zei ik gewoon dat ik alleen leef. Dat heeft in sommige situaties zeker invloed gehad, net zoals het bij Divorce meetelde dat de drie vrouwen van de filmcrew de man-vrouw balans in de rechtszaal naar de andere kant deden doorslaan. Dat was voor sommige vrouwen echt een steun in de rug. Maar ik push niet hoor, als je dat soms bedoelt, zelfs al ben ik zelf ooit weggelopen en niet meer teruggegaan. Ik heb voor die vrouwen een ongelooflijk respect, het zijn absoluut geen slachtoffers. In de tijd dat ik op kostschool zat, was ik alleen maar bezig met onzichtbaar zijn, uit de problemen blijven. Ik was doodsbang. Deze vrouwen niet. Die hebben lef. Ze vechten voor hun vrijheid, en daarom zoeken ze de problemen juist op. En dat moet. Het is de enige manier.''

Idfa 2001, t/m 2 december in verschillende bioscopen rond het Leidseplein in Amsterdam. Het volledige programma staat op www.idfa.nl

    • Maartje Somers