IDFA opent met gestuurde hond

Documentairefilms zijn op veel verschillende manieren te rubriceren: korte of lange documentaires (met ingang van dit jaar het onderscheid tussen de twee competities van het International Documentary Filmfestival Amsterdam), gepresenteerd op film of op video (tot vorig jaar het criterium), gemaakt voor televisie of voor de bioscoop, in de eerste plaats entertainment of meer belerend.

De openingsavond van het 14de IDFA, gisteren in het Amsterdamse City-theater, stond in het teken van andere tweedelingen. Festivaldirecteur Ally Derks verweerde zich in haar openingswoord tegen de beschuldiging dat IDFA te weinig rekening hield met wat de wereld sinds 11 september zou bezighouden. Volgens Derks zijn er weliswaar documentaires van voor en van na die datum, maar heeft de laatstgenoemde groep nog geen beschikbare resultaten opgeleverd. De keuze van de openingsfilm, startup.com van Chris Hegedus en Jehane Noujaim, over de opkomst en ondergang van een internetbedrijf, zou volgens Derks gehandhaafd zijn als `monument voor de hebzucht' die tot 11 september de westerse wereld domineerde.

Daar valt voorzichtig tegen in te brengen dat die mentaliteit nog niet helemaal uitgeroeid is door een enkele terreurdaad. Bovendien laat startup.com eerder zien dat de vriendschap tussen twee oude schoolvrienden, die samen met durfkapitaal een zeepbelbedrijf uit de grond stampten, het verdwijnen van de firma én een ernstige onderlinge vertrouwenscrisis overleefde. De film volgt de ruzies, de telefoongesprekken met advocaten en investeerders, de angst voor bedrijfsspionage en het gebrekkige zakelijke inzicht van beide mannen op de voet, in de traditie van de zogeheten `direct cinema', waar Hegedus en producent D.A. Pennebaker (tevens haar partner) een centrale rol in spelen. Hetzelfde geldt voor de gebroeders Maysles, aan wie IDFA dit jaar een retrospectief wijdt.

Zo illustreerde de openingsavond een ander dilemma, waarbij IDFA traditioneel weigert een standpunt in te nemen: `cinéma vérité' versus documentaires op basis van een scenario. startup.com nam tijdens het draaien een heel andere wending dan de makers tevoren vermoedden: Tom en Kaleil werden geen miljardair, maar kibbelende verliezers, en het woord `scenario' wordt vooral gebruikt in combinatie met de woorden `worst case'. Een paar jaar geleden uitten Pennebaker en Hegedus tijdens IDFA hun verbijstering over de Europese gewoonte om documentairemakers tevoren een scenario te laten schrijven, zulks om omroepen en subsidiënten niet voor verrassingen te plaatsen.

IDFA bevordert die gewoonte door jaarlijks het Stimuleringsfonds een prijs van 275.000 gulden te laten uitreiken aan het beste documentairescenario geschreven in een door het festival georganiseerde workshop. Winnaar werd dit jaar Dorien Janssen voor Corsokoorts, een scenario voor een documentaire over het bloemencorso in Zundert.

Dat wordt dus zeker geen `direct cinema', evenmin als de openingsfilm van de korte-documentairecompetitie, de Zweedse film Gösta och Lennart van Babak Najafi. De werkelijkheid van een eenzame man en zijn oerlelijke hond wordt daarin niet betrapt, maar van begin tot einde geconstrueerd, in regie, belichting, montage en vet effectbejag, mede dankzij een van Fellini gejat muzikaal jasje.

startup.com is nog te zien: vr 23 20.30u, zo 25 10.00u en 14.00u, ma 26 10.00, wo 28 19.30u (Lux, Nijmegen) en zo 2 10.00u. Inl en res: 020-6261939.

    • Hans Beerekamp