Het verschil tussen slaap en dood

Een van de hoofdpersonen in de bekroonde film `Pauline & Paulette' van regisseur Lieven Debrauwer is een achterlijk meisje van 66 jaar. Ze vindt geluk in dingen die anderen banaal vinden. ,,Ik vind dat we van die mensen iets kunnen leren.''

Lieven Debrauwer is 32, woont in Gent en heeft lange rossige krullen. Hij maakte een film over drie oude vrouwen, van wie er één nog steeds een meisje is. Het is een film in cadeauverpakking. Veel is er roze in, er komen honderden bloemen in voor, er wordt gemonteerd op de maat van Tsjaikovski's `Bloemenwals'. Pauline & Paulette is het `langspeelfilmdebuut' van Debrauwer, zoals ze dat in Vlaanderen zeggen. Een mond vol voor een volle film, die zich onder meer bezighoudt met liefde, geld, eenzaamheid, ouderdom en geluk. Een eenvoudige film, beweert Debrauwer, een film met een hart. Een paar van de niet-menselijke hoofdrollen zijn weggelegd voor een ijsblokje, een paar schoenveters en een verfrommeld stukje cadeaupapier bedrukt met rode rozen. Debrauwer beweert dat zulke dingen mensen gelukkig kunnen maken. Hij poogt het aan te tonen via een gevaarlijke omweg. Een van de menselijke hoofdpersonen in Pauline & Paulette is een vrouw met een lichte geestelijke handicap. Zij is al 66 jaar een klein meisje, dat zelfs haar veters niet kan strikken en haar brood niet kan smeren, en niet meteen begrijpt wat het verschil tussen slaap en dood is. Maar zij kan wel goed de bloemetjes water geven, van roze houden en dol zijn op Paulette, haar zuster die in het dorp Lochristi vlakbij Gent een damesboetiek drijft.

Paulette wordt gespeeld door Ann Petersen (74). Pauline is Dora van der Groen (ook 74), vroeger ook vaak aanwezig in Nederlandse films, waaronder Dr. Pulder zaait papavers, nu vooral bekend als lerares van ook veel Nederlandse acteurs.

Van der Groens rimpelige meisje is achterlijk en aandoenlijk. Zoals ze in een keer een glas cola leegdrinkt en dan met open mond blijft zitten. Pauline is ook irritant, en dat is misschien de grootste verdienste van Van der Groens vertolking. Vaak zijn `zulke mensen', zoals Debrauwer ze noemt, in films alleen maar zielig.

Lieven Debrauwer deelt zijn huis in Gent met films en religie. Op een rood gelakt kastje in zijn woonkamer pronkt een dvd van de tekenfilm The Aristocats. Op andere kasten staan Mariabeelden van roze en blauw gips. Hij verzamelt ze. Op de grote televisie staat een Oscarbeeldje. Pauline & Paulette won in oktober vijf van de zeven Belgische filmprijzen. Op het filmfestival van Cannes won de film in mei al de publieksprijs. De film is inmiddels door 211.000 Vlamingen gezien. De Belgisch-Nederlandse coproductie is ook nog de Belgische inzending voor de Academy Awards. Debrauwers Oscar is een cadeautje van vrienden, die in Brussel een trofeeënwinkel drijven.

Debrauwer werkt alweer aan een volgende film. En hij trekt door het land met een avondvullende voorstelling over Pauline & Paulette `achter de schermen'.

Films over oude vrouwen zie je niet vaak in de bioscoop.

,,Dat is een van de redenen dat ik Pauline & Paulette gemaakt heb. Ook mensen van boven de veertig hebben recht op de bioscoop. Ik word regelmatig aangesproken door mensen die zeggen dat Pauline & Paulette ze weer terug heeft gebracht naar de bioscoop. Sommigen gaan zelfs drie of vier keer en nemen dan hun kinderen of kleinkinderen mee. Dat is een van de verdiensten van de film.''

Was het moeilijk de film gefinancierd te krijgen?

,,Ja. Dat heeft wel twee jaar geduurd. Behalve aan het onderwerp lag dat denk ik ook aan de vorm van de film. Het is een miniatuur. Het verhaal is zo eenvoudig dat het als scenario niet goed werkt. Neem bijvoorbeeld de scène waarin Pauline een pakje maakt in de winkel van Paulette. Het is donker, Pauline pakt een beetje slordig een pakje in. Als je dat leest, gebeurt er niets. Maar als je het ziet, raakt het een gevoelige snaar. Dat komt door de vertolking, door de muziek en het decor. De roze winkel van Paulette is geïnspireerd op de slaapkamer van tante Alcia in de musical Gigi.''

Waarom heeft u voor de rol van Pauline Dora van der Groen gekozen?

,,Dora is een fantastische actrice. Het is iemand die hoofdrollen verdient, net als Ann Petersen. Maar zulke actrices zie je steeds minder als ze ouder worden. Als ze nog spelen, zijn het kleine rolletjes, de oude heks of de grootmoeder die halverwege sterft en die vier scènetjes heeft in de ganse film. Ik wilde deze actrices weer eens een hele film laten dragen.

Was dat het uitgangspunt van Pauline & Paulette?

,,Ik wilde heel graag een film maken met Ann en Dora. Toen heb ik bedacht dat ze twee zussen waren die samen een damesboetiek hadden. Toen moest ik een reden bedenken voor het feit dat ze samenwonen. Daarom heeft Pauline een mentale handicap gekregen.''

Weet u daar iets van?

,,Ik ben tijdens het schrijven van het scenario naar een aantal instellingen geweest en heb met de directeurs en begeleiders gesproken. Het was zeker niet mijn bedoeling om een documentaire te maken of een zeer naturalistische film, maar ik wilde vermijden dat ik uit die wereld vervelende reacties zou krijgen. Ik wil niemand kwetsen met deze film. Het is een gevoelig onderwerp. Ik heb gedacht aan ouders en broers en zussen van dat soort mensen.''

Er zijn iets meer films over mensen met een verstandelijke handicap dan over oude vrouwen. Houdt u daarvan?

,,Soms. Ik heb Rain Man natuurlijk gezien. Wat ik er spijtig aan vond was dat Dustin Hoffman iemand speelde die uitgebuit wordt. Al is het wel interessant dat hij een talent heeft. Pauline heeft ook een talent. Ze is op de eerste plaats natuurlijk een marginale figuur. Ze kan niets en ze doet niets. Ze is afhankelijk van anderen en ze is een obstakel voor anderen. Maar Pauline is op haar manier ook een heldin. Daarom heb ik haar in een tuin vol bloemen de plantjes laten water geven op muziek van Tsjaikovksi. Die bloemenwals is voor mij een heroïsche scène.

Dustin Hoffman kon in Rain Man vliegensvlug hoofdrekenen. Wat is het talent van Pauline?

,,Haar talent is in dingen die voor ons banaal lijken geluk vinden. Je geeft haar een stukje cadeaupapier en ze is gelukkig! Een stukje cadeaupapier! Dat je daarmee gelukkig kunt zijn vind ik een vorm van talent.''

Vindt u eigenlijk dat u daar ook gelukkig mee moet zijn?

,,Ik vind dat we van die mensen iets kunnen leren.

Wat?

,,Dat we gelukkig kunnen zijn met kleine dingen. Als ik aan de mensen in een instelling vertel dat ik gisteren minister x heb ontmoet, of dat ik 10.000 frank heb verdiend (550 gulden), zegt ze dat niets. Maar ze vinden het fantastisch als ik vertel dat ik een pannenkoek heb gegeten.''

Voor u blijft een ontmoeting met minister x toch belangrijker dan een pannenkoek?

,,Het maakt mijn leven rijker om van allebei gelukkig te kunnen worden. Ik zou het heel erg vinden als geluk alleen van minister x of van 10.000 frank kon komen. Wat moet ik dan op de dagen dat ik x niet ontmoet of geen 10.000 frank verdien?''

Ongelukkig zijn?

,,In Flower Drum Song, een musical van Rodgers en Hammerstein die niet zo bekend is geworden omdat hij een volledig Aziatische cast had, zit een favoriet citaat van mij. Misschien heeft u er wat aan:

`a hundred million miracles

are happening every day

and those who say they don't agree

are those who do not hear and see

a hundred million miracles

are happening every day'.

Houdt u erg van musicals?

,,Ja.''

Waarom?

,,Ze geven een poëtische kijk op het leven. Ze verheerlijken en zijn vol geluk. Ik durf nu wel te vertellen dat The Sound of Music, ook van Rodgers en Hammerstein, een van mijn lievelingsfilms is.''

Zou u zelf een musical willen maken?

,,Het is er de tijd niet voor. Voor mij volstaat het verlangen er een te maken. Dat is ook fijn. Een paar scènes uit Pauline & Paulette zijn trouwens wel als een musical benaderd, zoals de bloemenwals en het afscheid van de operette, waar Paulette haar hele leven bij gezongen heeft. Daar heeft een componist speciaal muziek voor geschreven, die is uitgevoerd door het Metropole orkest! Het einde van die scène is een omkering van een scène uit Cabaret, al zal bijna niemand dat merken. In Cabaret heeft Liza Minnelli net afscheid genomen van Michael York als ze moet optreden. Ze is heel treurig, maar als het doek opengaat, zingt ze uit volle borst een vrolijk lied, `What good is sitting alone in your room'. In Pauline & Paulette gebeurt het omgekeerde. Als Paulette voor het laatst gezongen heeft, gaat het doek dicht en dan staat ze daar helemaal alleen op het verlaten podium.''

Zij kan de wonderen in de werkelijkheid niet zien?

,,Dat is erg moeilijk.''

De laatste tijd gebeurt het wel dat gehandicapten zelf de hoofdrol spelen in een film. In Le huitième jour van de Belgische regisseur Jaco van Dormael wordt een jongen met het syndroom van Down gespeeld door een acteur met het syndroom van Down. Waarom heeft u daar niet voor gekozen?

,,Het is niet makkelijk iemand met een verstandelijke handicap te laten spelen zonder hem pijn te doen. Hoe moet ik zo iemand boos maken? Dat kan alleen door hem echt boos te laten worden. Ik ben er bovendien van overtuigd dat het een grote meerwaarde aan de film geeft dat er zo'n schitterende vertolking in zit. Bij de première in Cannes hebben we Dora voor de vertoning van de film gewild niet geïntroduceerd aan het publiek. Mensen konden toen nog denken dat Pauline echt door iemand met een handicap werd gespeeld. Toen het publiek na afloop Dora te zien kreeg, ging er een groot wauw! door de zaal. In Amerika, waar ze Dora ook niet kennen, wilde de distributeur juist dat iedereen van tevoren wist dat Pauline door een groot actrice werd gespeeld. Naar Rain Man wilde iedereen ook toe wegens de acteerprestatie van Dustin Hoffman.

Pauline & Paulette heeft veel prijzen gewonnen. Verbaast u dat?

,,Ik wilde een eenvoudig verhaal vertellen over eenvoudige mensen. Daar is behoefte aan.''

`Pauline & Paulette' draait in 12 bioscopen.

`Ik wil niemand kwetsen met deze film'

`Die bloemenwals is voor mij een heroïsche scène'