Tuut, tuut, kan dat gemier niet af?

In De avonden speelt de radio een belangrijke rol. Veel van de genoemde muziekfragmenten waren in decembermaand 1946 echt te horen.

Op elk van de tien laatste dagen van 1946, zoals die worden beschreven in Gerard Reves debuut De avonden, luistert de hoofdpersoon Frits van Egters naar de radio. Al op de eerste pagina denkt hij op de vroege morgen van 22 december tijdens een ellendige droom over een lijk in een kist: ,,Muziek, dat helpt.'' Frits van Egters ,,boog zich over de kist heen naar het radiotoestel, maar zag op hetzelfde moment de hand, die blauwachtig van kleur was geworden, met lange, witte nagels aan de vingertoppen, langzaam zich opheffen. Met een schok deinsde hij terug. [...] De hand zakt langzaam weer neer.''

Tien dagen later, op 31 december, wordt de overgang van het oude naar het nieuwe jaar op verzoek van Frits' moeder meebeleefd via de radio. ,,Denk je aan de radio?'' vroeg ze. ,,het duurt niet zo lang meer.'' [...] ,,Vul de glazen maar vast'', zei zijn vader. Zijn moeder schonk in. Ze morste. ,,Appel-bessen'', dacht Frits. ,,Bessen-appel.'' Toen er op het nieuwe jaar was geklonken, gingen de ouders zitten. ,,De radio zette een mars in.''

Tussen 22 december en 31 december komt de radio in De avonden 35 keer voor. De radio is vrijwel het enige dat van buitenaf binnendringt in de benauwde sfeer van het gezin. Een enkele keer is er sprake van een krant, maar het nieuws daarin is geen onderwerp van discussie tussen vader, moeder en zoon. Eén keer wil Frits in de krant kijken om te zien wat er op de radio is. Er wordt lang en met steeds grotere irritatie tussen moeder en zoon gezocht naar de krant, tot uiteindelijk blijkt dat vader erin leest. Moeder: ,,Ik twijfel er wel eens aan of jullie goed wijs zijn.''

De radio is een onuitputtelijke bron van ongenoegen en bepaalt in sterke mate de deprimerende en conflictueuze toon in De avonden. ,,Dat is wel een beetje erg, dat gejank'', zegt moeder als er op oudejaarsdag Hawaii-muziek klinkt. ,,Dat gezeur'', zei vader al op 22 december, toen hij een fuga voor viool en clavecimbel afzette. En als De Zwervers op Eerste Kerstdag Sensatie Nummer Een spelen, zegt moeder: ,,Tuut tuut te tuut tuut, verschrikkelijk.'' Vader: ,,Kan dat gemier niet af?'' Frits geeft dan zijn ouders les in jazz: ,,Je moet eens luisteren, dan zul je horen dat het geen onsamenhangend lawaai is. Het orkest geeft het ritme aan, de saxofoon speelt de melodie en de improvisaties.'' Vader: ,,Maar het kan wel zachter'', en hij draait de knop terug.

Een tenor die op zondag 29 december zingt ,,Ik ben zo alleen en denk steeds aan jou'' wordt afgezet. ,,Ik schrik me een beroerte'', zegt moeder als op oudejaarsdag opeens het psalmgezang uit een volle kerk door de kamer dreunt. Bij het `Laat ons bidden' wordt de radio afgezet. Later staat die weer aan. Als vlak voor nieuwjaar het Uren, dagen, maanden, jaren weerklinkt, vraagt vader: ,,Kan het niet zachter?'' ,,Nee'', antwoordde Frits, ,,dit moet hard.''

Het boek De avonden is in veel opzichten nauw geënt op de realiteit. Het begin is al zeer exact: ,,Het was nog donker, toen in de vroege morgen van de tweeëntwintigste december 1946 in onze stad, op de eerste verdieping van het huis Schilderskade 66, de held van deze geschiedenis, Frits van Egters, ontwaakte.'' Wat volgt, is vrijwel even precies beschreven. De dagen en de data zijn duidelijk, en als men weet dat `deze stad' Amsterdam is, kan men Frits' omzwervingen goed volgen.

Die verwijzingen naar de realiteit gelden ook voor de in het boek zo vaak voorkomende radioprogramma's. Kenmerkend daarbij zijn de Nederlandse vertalingen van buitenlandse namen en titels op de radio. Zo lezen we over De Luchtmeesters (The Skymasters), De Zwervers (The Ramblers), De Zwaaiende Nachtegaals (The Swinging Nightingales) en over Sensatie Nummer Een (Sensation Number One). Reve draait soms wat om: de P.C. Hooftstraat wordt de Voetstraat. Hij verdraait ook namen: het filmpraatje laat Reve houden door W.J. den Tuin, dat was de filmessayist L.J. Jordaan.

Bij meneer Adelaar, die radiodistributie heeft, spreekt Frits over De Ontvoering uit het Serail, Mozarts Die Entführung aus dem Serail. Maar hier vertaalt Reve de titel niet. De opera werd door de Nederlandse Opera uitgevoerd in de Nederlandse vertaling van Jan Engelman. Dat was een typisch verschijnsel vlak na de oorlog, toen er heel weinig Duits repertoire werd gegeven. De voorstellingen vonden vanaf 1 november 1946 plaats in de Amsterdamse Stadsschouwburg.

Het ver doorgevoerde realisme in De avonden werd Reve door sommige recensenten verweten: de `kopieerlust des dagelijksen levens', die Potgieter een eeuw eerder al in Hildebrands Camera Obscura tegenstond. Een aantal door Reve genoemde radioprogramma's is ook terug te vinden in het kerstnummer van de VARA-radiogids. Het omslag is geheel in christelijke kerstsfeer. Bachs Cantate voor Tweede Kerstdag, die Frits op Tweede Kerstdag hoort, werd inderdaad uitgezonden op Hilversum I. Het filmpraatje dat hij op de middag van de 28ste hoort werd uitgezonden om 15.15 uur. De Zwaaiende Nachtegaals, die hij op oudejaarsavond in Zonneschijn Jongen hoort, zongen om 21.15 uur bij de Skymasters.

Andere programma's zijn moeilijker te traceren. Maar de jazz-kennis, waarmee hij zijn ouders op Eerste Kerstdag bestookt, ontleende Frits ongewijfeld aan een programma op 23 december 23.15 uur, in samenwerking met de Nederlandse Studieclub voor Jazz-muziek. De Haagse jurist en jazz-kenner Mr. C. Poustochkine sprak over ,,Het luisteren naar jazz-muziek''.

Dat bij het vergelijken tussen boek en radiogids niet alles klopt komt waarschijnlijk omdat Reve het plan om De avonden te schrijven op Tweede Kerstdag vastlegde in een werkplan. Hij moest dus de gebeurtenissen op de voorgaande dagen reconstrueren en heeft voor de volgende dagen wellicht aantekeningen gemaakt in een `dagboek'.

In Album Reve staat een vel afgedrukt met de weersverwachtingen voor de laatste tien dagen van 1946, zeker overgeschreven uit Het Parool, waar hij toen werkte. Een radiogids was er niet in het gezin Van het Reve. In Het Parool stonden de programma's zeer summier afgedrukt, zonder vermelding van de omroepen, zodat hij die soms door elkaar haalt of andere fouten maakte. De `Ensejervee' zond op oudejaarsdag bijvoorbeeld geen kerkdienst uit van de Opnieuw Gevormde Gemeente te Den Haag met voorganger K.W. Twijgzang.

Kijkend in de gids kunnen we Frits van Egters op een ernstiger leugen betrappen. Op 29 december om 13 uur wilde zijn moeder het nieuws horen. Frits zei dat er geen nieuwsberichten waren. Maar die waren er wél op dat tijdstip, op Hilversum I en II tegelijk!

    • Kasper Jansen