Loon voor verrader vitaminekartel

Eurocommissaris Mario Monti heeft een Europees-Japans vitaminekartel opgerold. Met hulp van insider Aventis. Het Franse bedrijf werd voor zijn rol vrijgesteld van boetes, op basis van een nieuwe Europese regeling.

Boeven vang je alleen met boeven. Dat principe huldigt ook Eurocommissaris Mario Monti (Mededinging). De aanpak van het vitaminekartel met het Zwitserse Hoffman-La Roche als `hoofddader' valt niet alleen op door de hoge boetes. Voor het eerst kreeg een `kroongetuige' volledige immuniteit. Het Franse Aventis dat in 1999 ontstond door een fusie tussen Rhône-Poulenc en Hoechst, bespaarde zich volgens Monti 113 miljoen euro (249 miljoen gulden) omdat het als eerste van de overtreders met de Europese Commissie meewerkte en ,,doorslaggevend'' bewijsmateriaal leverde. Aventis betaalde alleen 5 miljoen euro voor z'n passieve rol in een onderdeel van het kartel, waarover het geen informatie gaf.

,,Het feit dat de Commissie een onderneming voor de eerste maal volledig heeft vrijgesteld van geldboetes geeft aan dat zij bereid is ondernemingen die bij het prille begin van het onderzoek actief meewerken, een unieke kans biedt om goed weg te komen'', aldus Monti. Hoffmann-La Roche en het Duitse BASF kregen een korting op hun boetes van 50 procent, omdat ze in een vroeg stadium meewerkten door cruciale informatie te geven.

De volledige immuniteit voor Aventis is gebaseerd op een verruimde clementieregeling, die pas enkele maanden geleden werd gepresenteerd. Om hiervoor in aanmerking te komen, moet een onderneming informatie geven die de Commissie in staat stelt bij invallen bewijsmateriaal in beslag te nemen. De `kroongetuige' krijgt volgens de nieuwe regeling een schriftelijke garantie van immuniteit.

Sinds in 1995 een eerste, minder vergaande clementieregeling van kracht werd, hebben bedrijven in meer dan 20 kartelzaken meegewerkt. Hierdoor kwamen grote zaken aan het licht, waaronder de Trans-Atlantic Shipping Alliance (boete 273 miljoen euro). Sinds midden 1998 legde de Europese Commissie 1,1 miljard euro aan boetes op, waar nu nog 855 miljoen bij komt.

Door de nieuwe clementieregeling kon de Europese Commissie het kartel van 13 Europese en Japanse bedrijven volledig ontrafelen. Monti sprak gisteren van een `Vitamine NV', die afzonderlijke kartels voor de verschillende producten bestuurde. Er waren afspraken over prijzen en verkoopquota. De `Vitamine NV' had een eigen formele structuur en hiërarchie van managementniveaus, vaak met overlappend lidmaatschap op de hoogste niveaus om de effectiviteit te verzekeren. Op maand- of kwartaalbasis werden afzet- en prijsinformatie uitgewisseld. Op bijeenkomsten met producenten in het Verre Oosten was Hoffmann-La Roche tussenpersoon voor de Europeanen.

,,Dit is de schadelijkste groep kartels die de Commissie ooit heeft onderzocht'', aldus Monti. Hij noemde het kartel ,,bijzonder onaanvaardbaar'', omdat vitamines ,,een vitaal bestanddeel in de voeding zijn en essentieel voor normale groei en behoud van leven''. Het kartel betrof de belangrijkste vitamines: A, E, B1, B2, B5, B6, C, D3, biotine (H), foliumzuur (M), betacaroteen en carotenoïden. De Europese vitaminemarkt had in 1998 een omzet van 800 miljoen euro.

Volgens Monti weerlegt de Europese Commissie met de vitaminezaak kritiek dat zij niet effectief tegen kartels kan optreden. Hij erkende dat de aanpak in de Verenigde Staten sneller gaat. Dat komt mede omdat daar ook een strafrechtelijke aanpak mogelijk is. Zo kregen Hoffmann-La Roche en BASF wegens hun vitaminekartel in de VS niet alleen hoge boetes van respectievelijk 500 en 225 miljoen dollar, maar verdween ook een ex-manager van het Zwitserse bedrijf in de cel. Monti liet zich niet uit over de wenselijkheid van een strafrechtelijke aanpak in de EU.

Wel wil Monti op termijn de aanpak van kartels effectiever maken via `tweede-generatie' samenwerkingsakkoorden met onder meer de VS. Zulke akkoorden maken uitwisseling van vertrouwelijke bedrijfsgegevens mogelijk. De Verenigde Staten hebben al overeenkomsten met enkele landen. Bedrijven in de EU moeten nu eerst toestemming geven, wat ze nu alleen doen als ze er belang bij hebben zoals bij fusies. ,,Het is een zeer ambitieuze stap, maar niet gemakkelijk'', aldus Monti. Hij denkt ook dat een civielrechtelijke aanpak met schadeclaims van consumenten of bedrijven dichterbij komt, wanneer de Brusselse plannen voor meer decentralisatie van het mededingingsbeleid worden aanvaard. Niet alleen nationale mededingingsautoriteiten, maar ook nationale rechters krijgen dan een prominentere rol.

Voorlopig ziet Monti een cruciale rol weggelegd voor de ,,uiterst belangrijke'' clementieregeling, die lijkt op de Amerikaanse. Hoffmann-La Roche en BASF profiteerden er maar voor de helft van. De recordboete voor Hoffman-La Roche van 462 miljoen euro is zo'n 2,5 procent van de jaaromzet, wat nog ruim onder het maximum van 10 procent jaaromzet ligt. Volgens een woordvoerder van Hoffmann-La Roche was de boete ,,binnen de marge van de verwachtingen'', al wordt de mogelijkheid van beroep bij het Europese Hof nog bestudeerd. Twee jaar geleden al reserveerde het bedrijf 1,6 miljard euro voor boetes zoals die van de Europese Commissie.

    • Hans Buddingh'