Een duizendjarige bestseller

Afgezien van de bijbel zijn er geen teksten zo vaak vertaald als de robâ'iyât van de Perzische geleerde en dichter Omar Khayyâm (1048-1131). Deze kwatrijnen vol hedonisme, onmacht en vertwijfeling zijn te bewonderen in het Welsh-Romani, Esperanto, Afrikaans en Fries.

In de jaarlijkse ramadan-tentoonstelling besteedt de universiteitsbibliotheek Leiden aandacht aan deze Omar Khayyâm. Behalve uiteenlopende edities van de robâ'iyât liggen er parodieën op Omars kwatrijnen, gefantaseerde portretten en Omariana als kalenders, ex-librissen, prentbriefkaarten, een poster van de cultband `Grateful Dead' en een singletje uit 1966 van de popgroep `The Rubaiyats'. Alles bijeengebracht door het Nederlands Omar Khayyâm Genootschap.

Omar Khayyâm was in zijn tijd in de eerste plaats een geleerde. Als wiskundige hield hij zich bezig met algebra zo loste hij de vergelijking x³ + 200x = 20x² + 2000 op door een hyperbool met een cirkel te snijden en ook was hij in 1079 betrokken bij een grootscheepse kalenderhervorming. Daarbij kwam hij uit op 365,24219858156 dagen per jaar, voor die tijd ongehoord nauwkeurig.

Ook bezat Omar Khayyâm grote kennis van het recht, de tekstoverlevering van de koran en de Arabische filologie. Zijn geheugen was fenomenaal: na zeven keer lezen kon hij een boek vrijwel foutloos dicteren. Maar een dichter was hij voor zijn tijdgenoten niet. Hij schreef alleen kwatrijnen, een genre ontleend aan de volkspoëzie dat bij de `echte' Perzische dichters weinig aanzien genoot.

Toch is het wegens die kwatrijnen, robâ'iyât in het Perzisch, waarop Omar Khayyâms roem is gebaseerd. In totaal zijn er ruim duizend die aan hem worden toegeschreven. Maar ondanks vele naspeuringen bestaat over geen enkel kwatrijn volledige zekerheid dat Omar Khayyâm echt de auteur was en niet een soefi die in zijn geest dichtte.

Zijn doorbraak in het westen dankt Omar Khayyâm aan de excentrieke Engelsman Edward FitzGerald. In 1859 publiceerde FitzGerald, anoniem en voor eigen rekening, een onooglijk boekje met 75 kwatrijnen, op geheel eigen wijze bewerkt maar toch de geest van het origineel ademend. Twee jaar later belandde de Rubáiyát of Omar Khayyám, the astronomer-poet of Persia afgeprijsd in de `pennybox', waaruit het een weg vond naar kunstenaars en schrijvers in Engeland en de Verenigde Staten.

De kwatrijnen maakten diepe indruk. In 1863 vroeg filosoof John Ruskin in een brief aan de anonieme auteur om `more-more please more' kwatrijnen: ,,I never did till this very day read anything so glorious'.

Omar Khayyâm groeide uit tot literaire held. Er werden sigaretten naar hem genoemd, wijn en tafelzilver, een parfum en zelfs een krater op de maan. In 1917 won Omar Khayyam met twee lengten voorsprong de Kentucky Derby. Zijn leven werd verfilmd `Storm over Perzië' uit 1957 noemde Hans Warren in zijn Geheim dagboek 1958-1962 `mogelijk de slechtste film die ik ooit zag'. Overal ter wereld regende het vertalingen, meestal op basis van die van FitzGerald. Deze had een uitgesproken hedonistische visie op Omar, in tegenstelling tot de soefistische interpretatie die uit de Franse vertaling van J.B. Nicolas sprak. In Nederland vertaalden J.H. Leopold en P.C. Boutens als eersten een aantal kwatrijnen.

De hertaling van FitzGerald deed ook Omar Khayyâms ster in zijn geboorteland rijzen. In het hedendaagse Iran verschijnen, met het oog op toeristen, vele meertalige edities, versierd met arabesken, randschilderingen en gekleurde platen met verliefde stellen met wijnkaraf, lonkende halfnaakte vrouwen, oude en wijze mannen die het levensraadsel willen ontrafelen. Ze verbeelden thema's als de vergankelijkheid van het leven, carpe diem en onmacht tegen het lot.

Iraanse fundamentalisten verafschuwen Khayyâms poëzie om haar verwerping van de idee van een wederopstanding van het lichaam na de dood, haar hedonisme, scepticisme en rebellie tegen religieuze vroomheid. Niettemin wordt Iran na de verkiezing in 1997 van de meer liberale president Khâtami overspoeld door een golf Khayyâm-publicaties.

Bij de opening van de tentoonstelling in Leiden drukte Dirk Jorritsma, een van de oprichters van het Nederlands Omar Khayyám Genootschap, de aanwezigen een bibliofiele mini-uitgave van acht vertalingen van een kwatrijn in handen. De zijne:

Ach, heel dit samenstel van duistere wetten, / liefst maakte ik met alles korte metten, / om dan, met Lot en Liefde hand in hand / een nieuwe wereld in elkaar te zetten!

Tentoonstelling t/m 30 december in de Leidse Universiteitsbibliotheek, Witte Singel 31. Catalogus ƒ25,-.

Gerectificeerd

Dirk Jorritsma

In het artikel Duizendjarige bestseller (in de krant van donderdag 22 november, pagina 30) staat dat Dirk Jorritsma bij de opening van de Omar Khayyâm-tentoonstelling in de Universiteitsbibliotheek Leiden een miniboekje met vertalingen uitdeelde. Dit is onjuist. Jorritsma is afgelopen zomer overleden.

    • Dirk van Delft