`Van gevangenen 90 procent gemarteld'

Als voorzitter van de mensenrechtencommissie van het Turkse parlement vocht Sema Piskinsüt tegen martelpraktijken, die in Turkije nog wijd verspreid zijn. Nu dreigt ze zelf voor de rechter te komen.

Het is waarschijnlijk het meest deprimerende boek dat de afgelopen jaren in Turkije is verschenen. ,,Bent U naar de martelkamer gebracht?'', vraagt Sema Piskinsüt, tot voor kort voorzitter van de mensenrechtencommissie van het Turkse parlement en auteur van het boek, op pagina 120 aan een gedetineerde in de stad Batman. ,,Ja'', antwoordt deze, en hij vertelt hoe ook zijn vrouw en twee kinderen thuis werden opgehaald door de politie en naar de martelkelder van het politiebureau werden gebracht. ,,Wat hebben ze met U en Uw vrouw gedaan, terwijl Uw kinderen toekeken?", vraagt Piskinsüt. ,,Ze hebben mijn kleren uitgetrokken'', vertelt de gedetineerde, ,,en daarna die van mijn vrouw. Ze hebben ons toen elektrische schokken toegediend.'' ,,Hebben ze die schokken op Uw tenen toegediend?", vraagt Piskinsüt. Nee, antwoordt de gedetineerde, op zijn ballen. Piskinsüt: ,,Was Uw vrouw erbij toen ze dat deden?'' ,,Ja'', antwoordt de gedetineerde. ,,En Uw kinderen?'' ,,Die zaten in de kamer ernaast.'' ,,Hoorden Uw kinderen U schreeuwen?'' ,,Dat weet ik niet. In de kamer ernaast draaiden ze harde muziek.''

Het is maar een van de vele ontmoetingen die Piskinsüt in haar `Martelboek' beschrijft. Toen ze in 1997 voorzitter van de mensenrechtencommissie werd, was ze eigenlijk al onmiddellijk van mening dat ze met eigen ogen moest zien hoe het er in Turkse politiebureaus en gevangenissen aan toe ging, zo vertelt ze in haar bureau in het parlement. En zo begon een lange serie inspectietochten langs de krogten van het Turkse judiciaire en penitentiaire systeem. Begeleid door geluidstechnici en een stenograaf brachten de commissieleden hele dagen en nachten door op politiebureaus en praatten met gedetineerden. Het resultaat was ontluisterend. ,,Negentig procent van de mensen met wie we hebben gesproken, zijn gemarteld'', aldus Piskinsüt, die daar onmiddellijk aan toevoegt dat marteling kan varieren van een klap tijdens een ondervraging tot elektriciteit.

De Turkse politiek bezweert steeds dat martelen uitgeroeid zal worden. Dat heeft weinig resultaat gehad.

,,Toch zijn er wel dingen beter geworden. Ik heb met de mensenrechtencommissie twee inspectietochten gehouden, een in 1998 en een in 2000. Het is ons gebleken dat het aantal martelingen de afgelopen jaren iets minder is geworden. Eerst klaagde 100 procent van de gedetineerden over martelingen, nu 90 procent. Een aantal politiebureaus is er ook beter op geworden, bijvoorbeeld in Tunceli en Elazig. Daar is na onze eerste rapportage echt veel veranderd.''

Wat vooral opvalt in het boek is de systematiek waarin martelpraktijken in Turkije plaatshebben. ,,In de steden die we bezochten was er eigenlijk altijd één politiebureau dat een speciale kamer had'', vertelt Piskinsüt. ,,Die was vaak afgesloten met een luik zodat die buiten zicht lag.'' Politiefunctionarissen probeerden vrijwel altijd argumenten te vinden (,,Er staan alleen archiefkasten'') om de commissie de toegang tot die kamer te ontraden. Als de commissie op instigatie van Piskinsüt doorzette, vonden ze in veel gevallen elektrische kabels en stokken.

Als U morgen een ding in Turkije mocht veranderen om de situatie te verbeteren, wat zou U dan doen?

,,Het hele systeem moet veranderd worden. Maar als ik één maatregel mocht nemen, zou ik de politie opdragen meer onderzoek te doen op de plaats van het misdrijf. Nu vertrouwt de politie vooral op verhoor van getuigen, en daar heb je altijd de kans dat het uit de hand loopt en verdachten gemarteld worden. En natuurlijk wil ik dat mensen die zich schuldig maken aan martelingen, harder worden aangepakt. Maar het probleem is natuurlijk dat er vrijwel nooit getuigen zijn van de martelingen en het moeilijk is om tot een veroordeling te komen.''

De mensenrechtensituatie in Turkije is nog steeds zodanig dat de kans dat Piskinsüt nu zelf wordt vervolgd groter is dan die dat de folteraars hun straf krijgen. Al langer was het duidelijk dat Piskinsüt niet geliefd was bij grote delen van het Turkse establishment. Toen ze het waagde om te suggeren dat Turkse leger betrokken was bij drugshandel in Zuidoost-Turkije, verloor ze al snel haar positie als voorzitter van de mensenrechtencommissie. Toen ze het daarna waagde om binnen de DSP het leiderschap van (premier) Ecevit aan te vechten, raakte ze ook in eigen kring omstreden (Inmiddels heeft ze de DSP verlaten). Turkse televisiekanalen begonnen haar te kritiseren omdat de immer coquette Piskinsüt maandelijks zo'n 2.000 gulden aan de kapper zou uitgeven. Toen haar boek uitkwam, kwam Piskinsüt echter pas echt in de problemen. Ze had de namen moeten geven van degenen met wie ze gesproken heeft, vond een aantal officieren van justitie. Piskinsüt weigert dat, omdat de commissie zich tot geheimhouding had verplicht. ,,Mijn opvolger, die lid is van de MHP (een extreem-nationalistische partij, die erg populair is bij de politie red.) wil dat ook niet'', aldus Piskinsüt.

Zolang Piskinsüt rapporten van het parlement schreef, kon justitie haar niet vervolgen. Maar nu ze haar bevindingen in een `gewoon' boek heeft neergeschreven, ligt die weg wel open. En dus is een procedure begonnen om Piskinsüt te ontheffen van haar parlementaire immuniteit. Als dat is gebeurd, staat de officier van justitie niets in de weg om haar te vervolgen.

,,Bent U bang?

,,Nee, ze willen me pijn doen, maar dat gaat ze niet lukken. Ze gaan me vervolgen op basis van het argument dat ik mensen in de gevangenis geholpen zou hebben, maar dat is natuurlijk onzin. De afspraak was dat we onze bronnen beschermen, en daar houd ik me aan. De voorzitters van de orde van advocaten van Istanbul en Ankara hebben het inmiddels voor me opgenomen en ook veel professoren staan aan mij kant. De minister van justitie (Türk, een ex-partijgenoot van haar, red.) wil mij pijn doen, maar het gaat hem niet lukken. Er gebeurt niets met mij.''

Ligt u er 's nachts toch niet een beetje wakker van?

,,Ik slaap al jaren niet zo goed, dus daar verandert dit niets aan. Het gaat erom dat we hier in Turkije het hele systeem veranderen zodat alle uitwassen verdwijnen. Dat wil ik, en daar blijf ik voor vechten.''

    • Bernard Bouwman