Rol VS cruciaal in diplomatieke inhaalrace

De diplomatie van de Verenigde Naties kan de Amerikaanse militaire acties in Afghanistan na 45 dagen eindelijk iets beter bijbenen. Maar wie coördineert wat, met wie en wanneer?

Kun je hakken en metselen tegelijk? De Verenigde Staten gaan net zo lang door met hun militaire campagne in Afghanistan tot Bin Laden en zijn netwerk zijn geëlimineerd, de bombardementen houden aan, meer Amerikaanse soldaten zijn op komst, het Talibaan-regime is de volledige instorting nabij met het laatste potentieel bloedige verzet bij Kunduz en Kandahar en lijkt zich voor te bereiden op een guerrillastrijd, maar in Berlijn beginnen de Verenigde Naties maandag met de vorming van een nieuwe regering zonder de Talibaan en met de Noordelijke Alliantie, en in Washington vergaderen 21 landen nu reeds over de wederopbouw.

Vijfenveertig dagen na het begin van de Amerikaanse aanval en een week na de val van Kabul, die de VS overdonderde, is Afghanistan een natie op drift in een politiek vacuüm tussen stabiliteit en anarchie. Met als brandende vragen voor de wereldgemeenschap de komende weken: wie stemt de militaire campagne van de VS en de politieke aanpak van de VN zo op elkaar af, dat ze elkaar versterken in plaats van ondermijnen? Wie coördineert wat, met wie, en wanneer? Hoe gedragen allerlei Afghaanse regionale leiders zich te velde, zodat zich geen nieuwe militaire verrassingen aandienen? En is de wereldgemeenschap in staat om een eenheid te smeden van het bonte palet aan Afghaanse partijen?

De afgelopen weken is het lot van Afghanistan meer bepaald op het slagveld dan achter de diplomatieke tekentafel, met als spookbeeld een bloedig vacuüm tussen de val van de Talibaan en de vorming van een nieuwe regering. Sinds dat vacuüm nu een week bestaat, zij het voorlopig minder bloedig dan gevreesd, kunnen de diplomatieke inspanningen van de VN de militaire campagne van de VS iets beter bijbenen. Amerikaanse, Britse en VN-gezanten oefenden de afgelopen dagen zware druk uit op de Noordelijke Alliantie om in Berlijn met nog drie andere Afghaanse partijen aan te treden voor overleg.

Net als de militaire campagne van de afgelopen weken gaat ook deze diplomatieke inhaalrace niet zonder improvisatie gepaard: het politiek vacuüm moet zo snel mogelijk worden gevuld. Onder druk van de pijlsnel veranderde situatie heeft de speciale VN-gezant Lakhdar Brahimi zijn oorspronkelijke plan dat hij vorige week dinsdag in de VN-Veiligheidsraad presenteerde, op een belangrijk onderdeel aangepast en een fase overgeslagen: in plaats van eerst een grote, meer representatieve raad van Afghaanse groepen te formeren die de overgangsregering zou kiezen, zoals de bedoeling was, moet nu een kleiner orgaan zo snel mogelijk het landsbestuur ter hand nemen. De beoogde breed-samengestelde, multi-etnische regering komt later aan de orde.

Een onvoorspelbare factor is hoe verzoenend de Noordelijke Alliantie, winnaar op het slagveld, zich achter de diplomatieke tekentafel zal opstellen. Haar president, Rabbani, noemde de besprekingen in Berlijn gisteren ,,symbolisch'', waarop Brahimi zich meteen al gedwongen zag uiting te geven aan een meningsverschil: ,,Dat is niet wat ze ons verteld hebben.'' Als de Noordelijke Alliantie zich gaat opstellen als ,,de regering van Afghanistan'', zoals een functionaris het gisteren noemde, rijst de vraag of zij serieus bereid is tot een machtsdeling. Is het voorstelbaar dat dit gelegenheidsverbond meteen al weer de macht afstaat, die het juist bevochten heeft? En zal dit verbond nu wel een buitenlandse `stabilisatiemacht' accepteren, wat het de afgelopen week niet heeft gedaan?

Brahimi heeft als VN-gezant niet zoveel pressie- of sanctiemiddelen om partijen en vooral de Noordelijke Alliantie tot flexibiliteit te bewegen, en dat plaatst hem in een ongemakkelijke situatie. Hij kan een beroep doen op het gezond verstand van de Alliantie en haar erop attenderen dat zij niet representatief genoeg is om een regering te vormen. Maar de diplomatieke druk en militaire macht berusten dit keer niet in één hand, zoals bijvoorbeeld in Bosnië in 1995 toen de VS de leiding namen.

Als Brahimi het niet alleen afkan, is van belang hoe de VS zich zullen opstellen. De afgelopen dagen heeft de Amerikaanse gezant James Dobbins al een belangrijke rol gespeeld bij het overtuigen van de Noordelijke Alliantie om naar Berlijn te gaan. Zodra het overleg vastloopt, kan een grotere rol van de VS worden verwacht, wat grote gevolgen kan hebben voor het aanzien van de VN.

Het optreden van de VS is bezien vanuit het perspectief van de wereldgemeenschap van groot belang voor de kans van slagen van de onderhandelingen. Als de Amerikaanse regering haar militaire campagne vormgeeft met één oog op de diplomatieke tekentafel, wordt die kans groter. Dat vergt wel een intensievere betrokkenheid van de VS bij de vorming van een nieuwe regering, bij het door de regering-Bush aanvankelijk zo verfoeide nation building, dan zij tot nu toe te kennen heeft gegeven.

De Amerikaanse regering hoopte aanvankelijk Bin Laden te kunnen pakken zonder de Talibaan te hoeven afzetten, 45 dagen later is zij al meer dan haar lief is betrokken bij de sloop en opbouw van een nieuw regime. De afgelopen dagen uitte de regering-Bush nog eens haar afkeer van een eventuele Amerikaanse rol als vredeshandhaver in Afghanistan. Maar de mate van Amerikaanse betrokkenheid is nog steeds niet uitgekristalliseerd.

Zeker is dat de regering niet kan volstaan met het puur en alleen uitschakelen van Bin Laden. Wil zij de internationale coalitie tegen het terrorisme op peil houden, dient zij actief betrokken te blijven bij post-Talibaan Afghanistan. De VS zijn met hun bombardementen verantwoordelijk voor de omwenteling, en zitten daarmee automatisch vastgeklit aan de nazorg, rechtstreeks en in VN-verband.