Nu komt het eropaan vasthoudend te zijn

De balans na 11 september: de staat en de natie zijn sterker geworden, evenals Rusland. De NAVO daarentegen is verzwakt, meent Dominique Moïsi.

En er was licht. En het gezicht van de Afghaanse vrouw was weer te zien. Vanzelf komen er bijbelse teksten boven als je de gebeurtenissen van de afgelopen dagen wilt beschrijven. De slag tegen een fanatiek geloof is gewonnen. De Amerikaanse strategie is succesvol gebleken, misschien wel tot verbazing van de strategen zelf en tot teleurstelling van hun critici.

De slag tegen de Talibaan mag dan gewonnen zijn, de strijd tegen het internationale terrorisme duurt voort en zal nog lange tijd veel volharding en energie kosten. Toch is er nu, twee maanden na de aanvallen op New York en Washington, genoeg tijd verstreken om de balans op te maken van de nieuwe wereld waarin we leven. Langzaam wordt duidelijk wie sterker is geworden en wie is verzwakt.

In de eerste plaats heeft de staat als instituut geprofiteerd van de afgelopen twee maanden. In het globaliseringstijdperk na de Koude Oorlog leek de staat aan legitimiteit en macht te hebben ingeboet. De staat, in de klem tussen de opkomende burgerorganisaties en de groeiende macht van transnationale bedrijven, leek nog slechts een achterhoedegevecht te leveren.

Nu de veiligheid voorrang krijgt boven alles, is de staat weer helemaal terug. Dat wil niet zeggen dat de staat zijn herwonnen belang moet gebruiken om zich weer te manifesteren op het economische vlak, waar deze in het verleden het meest tekort is geschoten. Burgers verwachten van een overheid dat deze hen beschermt in een gevaarlijke en complexe wereld, en willen niet als onvolwassen pubers worden behandeld.

Met de terugkeer van de staat zijn ook de natie en het nut van het nationalisme herontdekt. De Amerikanen hebben hun veerkracht als volk bewezen toen ze zich samen rond hun vlag en achter hun principes schaarden. Amerika is door de crisis sterker geworden.

In West-Europa ontbreekt dat gevoel van kracht en vertrouwen hier en daar.De media leken al na drie weken het geloof in de oorlog te verliezen. Als televisiekijkers die ongeduldig zitten te zappen, hadden de commentatoren snel kritiek, onder meer op het aantal burgerslachtoffers van de Amerikaanse bombardementen. Veel commentatoren waren bijna geschokt door de beelden van blijdschap na de bevrijding van Kabul.

Het gebrek aan morele standvastigheid bij de media staat in schril contrast met de onverminderde steun op regeringsniveau. In Frankrijk heeft de aanvankelijke solidariteit bij de media – het idee dat we allemaal Amerikanen zijn – allengs plaatsgemaakt voor een ongeremde en onvolwassen anti-Amerikaanse stemming. Dat moet dan transatlantische eenheid heten.

Een andere winnaar van de afgelopen twee maanden is onmiskenbaar president Poetin. Onder zijn resolute leiding heeft Rusland een strategische stap gedaan die later, wat er ook nog gebeurt, zal worden beschouwd als een van de beslissendste, zo niet dé beslissendste, omslagen van deze tijd. Rusland maakt nu deel uit van het westen.

De ambitie van West-Europa om Rusland in Europa op te nemen is al verwezenlijkt. Doordat Rusland zich als lid van het geciviliseerde Noorden heeft gepresenteerd, is het land nu een belangrijke strategische partner van de VS – een lastige partner bij tijd en wijle, maar niettemin een partner.Gemeenschappelijke belangen gaan boven strategische rivaliteiten.

Deze wending is gunstig voor Washington maar niet voor de NAVO, die steeds meer begint te lijken op een onbedoeld slachtoffer van 11 september. Met zijn geografische beperkingen en hoofddoelstellingen kon de NAVO niet goed inspelen op de oorlog in Afghanistan. Na een indrukwekkend begin en een theatrale demonstratie van Europese steun aan de Verenigde Staten, is het bondgenootschap opvallend genegeerd door Washington. De NAVO zal uit pure bureaucratische inertie wel blijven bestaan, maar loopt wel grote kans te veranderen in een soort veredelde Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, met deelname van Rusland.

De Europese Unie is er beter van afgekomen. Met haar verantwoordelijkheden op het gebied van justitie en politie is er voor de unie een veel belangrijker rol weggelegd dan voor de NAVO bij de nieuwe arbeidsverdeling die de VS hebben opgesteld. Toch gaapt een kloof tussen de uitgesproken ambities van Europa op het gebied van veiligheid en defensie en de magere prestaties tot nog toe. Nu Washington de doeltreffendheid van zijn luchtmacht heeft bewezen is het aan de landen van Europa om – in samenwerking, maar niet als één Europese macht – de humanitaire rol van politieagent op zich te nemen. Hoort dat eigenlijk niet de rol van de VN te zijn?

Nu de Talibaan zijn verjaagd zullen de VN een belangrijke taak krijgen, maar die taak zal dichter liggen bij die van het Rode Kruis dan die van een vredesmacht, ook al is dat de oorspronkelijke opdracht van de VN. De mislukkingen in Bosnië, Somalië en rond de Grote Meren in Afrika zijn nog niet vergeten, en de VN hebben – uit angst door hun lidstaten te worden teleurgesteld – afgezien van de missie om de vrede te bewaren, omdat die te veel weg had van een missie om de vrede af te dwingen. Er was ook te weinig tijd om het noodzakelijke leger bij elkaar te krijgen, ook al zou het de unanieme steun van de permanente leden van de Veiligheidsraad hebben gehad.Een wijs besluit of een verloren kans? De tijd zal het leren.

Afgezien van de Amerikaanse slachtoffers van het terrorisme, hebben de Afghaanse burgers nog het meest onder de oorlog geleden. Als alles goed gaat moeten zij degenen zijn die het meest hebben gewonnen bij de ontwikkelingen van de afgelopen twee maanden: veiligheid in plaats van fanatisme, politieke chaos en bittere armoede. De uitputting van de Afghanen en hun verlangen naar vrede na tientallen jaren van instabiliteit en bloedvergieten, vormen misschien wel de beste kans op stabiliteit in deze regio.

De belangrijkste les is dat het gemakkelijkste weliswaar is volbracht – de uitschakeling van de Talibaan – maar dat er voor het overige – de arrestatie van Osama bin Laden en de oorlog tegen het terrorisme – veel meer vasthoudendheid nodig is. Heeft het westen de moed van Winston Churchill en de verlichte generositeit van George Marshall? Dat zijn de twee eigenschappen die in de komende weken het hardst nodig zullen zijn.

Dominique Moïsi is verbonden aan het Institut Français des Relations Internationales.

    • Dominique Moïsi