`Pronk eet van twee walletjes'

Verwondering en ergernis strijden in politiek Den Haag om voorrang nu minister Pronk andermaal afstand neemt van kabinetsbeleid.

Het merkwaardigste is nog wel dat minister Pronk (Ruimtelijke ordening) in de ministerraad nooit duidelijk te kennen heeft gegeven tegen de bombardementen op Afghanistan te zijn. Dat hij vrijdagavond een tv-optreden te baat nam om te vertellen dat hij vanaf het begin al tegen de Amerikaanse bombardementen was, kwam voor de andere leden van het kabinet dan ook als een verrassing, aldus Haagse bronnen.

Pronk is iemand die bij veel onderwerpen – met name wanneer deze niet zijn eigen portefeuille betreffen – in de ministerraad vragen heeft en wil debatteren. `Afghanistan' vormde op deze gewoonte geen uitzondering, maar van een duidelijke oppositionele stellingname van Pronk is geen sprake geweest. Hij heeft ook geen gebruik gemaakt van de bestaande mogelijkheid om in de notulen van de ministerraad aantekening van oppositie tegen het meerderheidsstandpunt te laten maken, opdat in de toekomst historici daarvan kennis kunnen nemen.

Staatsrechtelijk maakt dit trouwens allemaal niets uit: een minister dient het eenmaal vastgestelde regeringsbeleid naar buiten toe ondubbelzinnig te verdedigen, ongeacht zijn persoonlijke gevoelens of standpunten. In de analyse van VVD-leider Dijkstal, die de zaak zaterdag op de VVD-partijraad in Bussum als eerste aan de orde stelde, heeft Pronk in dit opzicht, in het tv-programma Barend en Van Dorp, ernstig gefaald.

D66-leider De Graaf was op zijn partijcongres in Rotterdam nog stelliger. ,,Als Pronk vasthoudt aan zijn twijfel, past er maar één weg: de uitgang'', zei De Graaf, zinspelend op de mogelijkheid dat het in de Tweede Kamer, waar Pronk morgen op mondelinge vragen van het Kamerlid Weisglas (VVD) zijn standpunt moet toelichten, tegen Pronk een motie van afkeuring zou aannemen, waarop de PvdA-bewindsman moet aftreden.

Ook de andere partijen reageerden dit weekeinde over het algemeen sterk afkeurend op Pronks optreden, algemeen gezien als een poging om van twee walletjes te eten: aan de ene kant een niet noodzakelijkerwijze populair punt van het kabinetsbeleid steunen, en tegenlijkertijd laten zien dat je diep in je hart tegen bent. ,,Dat kan niet, een schone handen-politiek'', meende Verhagen (CDA). ,,Pronk moet niet het beeld creeëren, dat hij de enige gewetensvolle politicus is'', zegt Van Middelkoop (ChristenUnie).

Aan de morele pretentie van Pronk tilt ook VVD-leider Dijkstal zwaar: ,,Pronk kan wel zeggen dat hij tegen bombardementen is. Ik ben ook tegen bombardementen. Maar daar gaat het niet om''. Het gaat, benadrukken vriend en vijand, om het draagvlak voor het beleid inzake de reactie op 11 september. Hoe kun je bijvoorbeeld aan Nederlandse militairen die mogelijk richting Afghanistan worden gezonden, uitleggen dat dit weliswaar moet maar dat een deel van de regering eigenlijk tegen is? Slechts GroenLinks-leider Rosenmöller, zelf in de clinch met de achterban over zijn aanvankelijke steun aan de bombardementen, bleek enthousiast over Pronks uitspraken.

Zowel premier Kok als PvdA-fractieleider Melkert wachtten dit weekeinde met een reactie, totdat Pronk in een radio-interview zaterdag zijn tv-optreden van vrijdag had toegelicht. Daarin ontkende de minister afbreuk te hebben gedaan aan de eenheid van het kabinetsstandpunt. Hij beschreef de besluitvormingsprocedure in de ministerraad aldus: ,,We zaten met z'n allen in de rats, we hebben het er allemaal moeilijk mee, maar op een gegeven moment neem je een beslissing in het kabinet en daar stem je dan mee in''.

Premier Kok liet na deze verduidelijking weten, dat hij de `opschudding' over Pronks uitlatingen begreep, maar dat deze niet de eenheid van kabinetsstandpunt had doorbroken. Melkert had zoiets ook ,,niet gehoord''. Dijkstal vond Pronks uitleg voor de radio ,,onvoldoende'', maar besloot vanochtend wel af te zien van het aanvankelijke VVD-voornemen, om Pronk samen met premier Kok naar de Kamer te roepen.

Het flegmatisch karakter van deze reacties vindt mede zijn verklaring in het feit dat Pronk in het verleden wel vaker als een enfant terrible persoonlijke inzichten te berde heeft gebracht, die op gespannen voet stonden met het kabinetsbeleid: inzake ex-Joegoslavië en Indonesië bijvoorbeeld. Dit tweesporenbeleid leverde hem bij de laatste verkiezingen veertigduizend voorkeurstemmen op. Want ook al slikt Pronk zijn ethische opstelling steeds weer in, zijn talrijke fans nemen er met genoegen kennis van. Op de achtergrond speelt Pronks hoop, dat het PvdA-congres in december hem wat hoger op de kandidatenlijst zal zetten, dan de dertiende plaats van nu.

    • Raymond van den Boogaard