Het zwarte gat waar emoties regeren

De documentaire Station Hilkemeijer; het laatste stukje Nederland in Irian Jaya van regisseur Thom Verheul is even verbazingwekkend als leerzaam. Het NCRV-programma handelt over de onopgehelderde moord op bestuursambtenaar Andries Hilkemeijer in Westelijk Nieuw-Guinea tijdens de nadagen van het Nederlandse bewind aldaar. Ten aanzien van die koloniale stuiptrekkingen omschreef de politicoloog Arend Lijphart de houding van Nederland ooit als ,,egocentrisch altruïsme''. Hij bedoelde dat wij de wereld niet zozeer plegen te bekijken in een perspectief van belangen, machtsverhoudingen en historische achtergronden, doch bovenal in morele termen. En wel morele termen die Nederland zelf heeft gekozen.

In verband met het onderhavige televisieprogramma is het van belang vast te stellen dat deze neiging - of is het een pathologie? - diepe sporen heeft getrokken in het nationale geestesleven. Het heeft in elk geval geleid tot een afkeer van de nederige vragen Wie?, Wat?, Waar?, Wanneer? Dit verklaart bijvoorbeeld waarom wij elkaar inzake de oorlog in Afghanistan gretig de morele maat nemen, maar op de tv bij kaartjes van het land zelden een maatbalkje te zien krijgen (uitgezonderd bij het Jeugdjournaal!). Ook de documentaire van Verheul is een verhelderende illustratie van het ziektebeeld. In meervoudig opzicht.

Thom Verheul is de documentairemaker die het infame programma Verborgen moeders maakte, waarin fabulerende vrouwen hun familie mochten beschuldigen van incest en babymoord zonder dat de betrokkenen een weerwoord konden uiten. De NCRV is de omroep die deze programma's uitzond, moreel verdedigde en slechts na lang treuzelen een piepkleine rectificatie plaatste in de eigen omroepgids. En in zijn tijd was Hilkemeijer een jonge bestuursambtenaar die in Nieuw-Guinea gestalte gaf aan de morele taak die Nederland zichzelf haastig had opgelegd na de onafhankelijkheid van Indonesië in 1949: de Papoea's dienden te worden opgevoed tot zelfbeschikking.

In de documentaire doen naast de weduwe Hilkemeijer en een dochter ook collega's (zoals voormalig parlementariër en minister Cees van Dijk) en politie-inspecteurs ter plaatse hun zegje, en uit hun woorden blijkt dat zij die taak vol toewijding ter hand namen. Daarbij zagen zij blijkbaar niet dat hun ,,mission civilisatrice'' gebaseerd was op emoties in de Nederlandse binnenlandse politiek en niet op de politieke werkelijkheid die de VS en de VN uitstippelden voor Nieuw-Guinea.

Dit maakt het optreden en de dood van Hilkemeijer en van de twee Papoea-agenten die hem vergezelden des te tragischer. Het maakt ook dat wij met begrip kunnen kijken naar de weduwe die veertig jaar na dato met haar dochter een heroïsche tocht naar het graf in de jungle maakt. Maar deze emoties vallen in het niet bij de wanhoop die zich vanaf de eerste minuut van de kijker meester maakt. Althans bij de kijker die geïnteresseerd is in de nederige vragen Wie?, Wat?, Waar?, Wanneer?

Dat de moord op Hilkemeijer in 1961 plaatsvond, blijft geheel onvermeld. Dat Irian Jaya de moderne naam is van Nederlands Nieuw-Guinea wordt niet verduidelijkt. Waar Nieuw-Guinea ligt op de aardbol wordt niet getoond. Wie de omgekomen Papoea-agenten waren moeten we raden. Waarom Nederland zich destijds druk maakte over de Papoea's wordt blijkbaar bekend verondersteld. Dat het Nederlands bestuur nog geen jaar na Hilkemeijers dood ten einde kwam, op 1 oktober 1962, mogen we niet vernemen.

Uiteindelijk valt zo een documentaire over een interessant onderwerp en over interessante mensen in het zwarte gat waar emoties regeren over feiten, en waar huilprogramma's als Spoorloos de norm zijn.

Verheul (1950) begon zijn carrière ooit in de geestelijke gezondheidszorg, en werkte daarna bij de VARA en de VPRO. Helaas was dat niet genoeg om bij zichzelf te diagnose te stellen van de ziekte die ,,egocentrisch altruïsme'' heet.

Station Hilkemeijer, NCRV, Ned.1, 23.00-23.45u.

    • Bastiaan Bommeljé