Sneller en goedkoper uit conflict

Eind november begint bij de rechtbank en het kantongerecht in Haarlem een mediationweek. In 62 zaken wordt een mediator ingeschakeld. Deze vorm van bemiddeling wint terrein en is vaak goedkoper en sneller.

Juridische procedures zijn tijdrovend en leveren lang niet altijd een bevredigend resultaat op. Geleidelijk ontwikkelen zich alternatieven zoals de uit Amerika overgewaaide bemiddelingsvorm van de mediation. Die concurrentie zit de rechters overigens niet dwars. In tegendeel, zij doen alle mogelijke moeite om deze nieuwe benadering een steuntje in de rug te geven. Daarin staan ze niet alleen. Verscheidene instellingen experimenteren met mediation en de burger die worstelt met een conflict kan daar zijn voordeel mee doen.

Mediation is een vorm van bemiddeling waarbij een onafhankelijke gespreksleider (mediator) een ontmoeting tussen de partijen in goede banen leidt en wel zo dat ze als vanzelf allerhande uitwegen van hun conflict verkennen. Anders dan de rechter, geeft de mediator geen mening over de inhoud van het geschil. Hij ondersteunt de partijen bij het zoeken van een oplossing waar ze beide goed mee kunnen leven, ook in de toekomst. Mediation ontwikkelde zich in de jaren zeventig als reactie op de juridisering van de Amerikaanse samenleving. Engeland nam de benadering al snel over. Mediation kreeg daar een prominente plaats in het procesrecht. In sommige gevallen zelfs als een verplicht alternatief voor een rechtszaak. De goede resultaten stimuleerden de doorbraak van mediation op het vasteland van Europa. Van Nederland tot Rusland wemelt het van de experimenten met deze vorm van bemiddeling. Landen als Duitsland en Frankrijk veranderden de wet om mediation een kans te geven. Alleen Nederland koos voor een andere aanpak: eerst uitproberen en dan de wet aanpassen.

Die mediationexperimenten hebben veel te bieden aan degenen die met elkaar overhoop liggen terwijl ze nog met elkaar verder moeten. Het kan gaan om de omgangsregeling voor de kinderen van een gescheiden echtpaar. Maar de aanpak biedt ook goede perspectieven in andere gevallen zoals arbeidsconflicten en problemen die opduiken bij de verdeling van een erfenis. De mogelijkheden van mediation blijven makkelijk onopgemerkt omdat de gesprekken in beslotenheid plaatshebben. Een ander punt is dat weinig mensen zich iets bij mediation kunnen voorstellen. Daarentegen heeft iedereen een beeld van het verloop van een rechtszaak. Dat maakt het aantrekkelijker met een conflict naar een advocaat en later naar de rechter te stappen. Ondertussen hebben veel rechters wel een goed beeld van de mogelijkheden van mediation. In het kader van tot 2003 lopende experimenten verwijzen verscheidene rechtbanken zaken door naar een mediator. Dat kan als de rechter denkt dat zijn vonnis de partijen minder te bieden heeft dan een oplossing die ze zelf aan tafel van de bemiddelaar kunnen uitwerken. Lukt dat niet, dan neemt de rechter de zaak weer op. Hij krijgt dan niets te horen van de proefballonnetjes die de partijen bij de mediator hebben opgelaten.

Op 26 november beginnen de rechtbank en het kantongerecht in Haarlem met een bijzonder project: een zogenoemde mediationweek. Dan worden 62 lopende rechtszaken omgezet in een mediation. Meer dan de helft van die zaken wordt zo mogelijk nog diezelfde week opgelost; de rest komt terug op de rechtszitting. De overheid betaalt alle mediators die in Haarlem en elders aan zulke experimenten meedoen. Daarnaast zijn er gesubsidieerde experimenten bij huuradviescommissies, ziekenhuizen, politiebureau's, kamers van koophandel, rechtshulpverleners, gemeenten, arbodiensten, belastingkantoren en andere instanties. Wie de kans krijgt aan een dergelijke gesubsidieerde proef mee te doen, zou die met beide handen moeten aangrijpen. De kans op succes is behoorlijk groot terwijl er bij een mislukking nog geen man overboord is.

Wie zelf op zoek gaat naar een mediator, heeft een ruime keus uit een groep van meer dan 2.500 mensen die zich de mediationvaardigheden eigen hebben gemaakt. Voor het merendeel zijn dat juristen, vaak advocaten. Maandelijks komen er ruim 60 mediators met meer uiteenlopende achtergronden bij. Hun opleiding is niet zwaar. In tien dagen heeft men de basisvaardigheden aardig onder de knie. Vervolgens komt het aan op persoonlijk talent en ervaring. Of elke mediator de kans krijgt die te ontwikkelen, is nog maar de vraag. Jaarlijks worden minder dan 5.000 mediations uitgevoerd. Dat aantal zal de komende jaren zeker stijgen. Dat komt vooral doordat steeds meer traditionele dienstverleners zoals advocaten, organisatieadviseurs of een bouwkundigen mediation opnemen in hun dienstenpakket. Daarmee is de klant nog niet verzekerd van de inzet van een door de wol geverfde mediator. De mediators liggen al jaren met elkaar overhoop over de introductie van betrouwbare kwaliteitsnormen.

De meeste zekerheid op dat punt heeft men bij een doorverwijzing door bijvoorbeeld de rechter, de kamer van koophandel of een provincie. Die hanteren strikte normen voor de selectie en de begeleiding van de mediators waar ze zaken aan toevertrouwen. Ook bedrijven die zich in mediation specialiseren, hanteren duidelijke criteria. In andere gevallen is het een gok, al valt men zich niet snel een buil aan een mediationpoging met iemand die staat geregistreerd bij het Nederlands Mediationinstituut (NMI).

In Nederland bestaat nog nauwelijks belangstelling voor interculturele mediation: bemiddeling in conflicten waarbij één van de partijen allochtoon is. Een probleem is dat het fenomeen van de mediation een product is van het westerse denken waarin individuele verantwoordelijkheid centraal staat. Dat sluit niet zonder meer aan op andere culturele opvattingen.

Toch zijn de eerste praktijkervaringen veelbelovend. Conflicten op het werk of in de buurt tussen Nederlanders en allochtonen lopen makkelijk vast op wederzijdse vooroordelen, waartegen mediation een probate remedie blijkt te zijn.

Informatie over mediation bij het MMI: tel. (010) 405 69 89; website: www.nmi-mediation.nl. Informatie over de experimenten van rechters: www.rechtspraak.nl

    • Aertjan Grotenhuis