Papier, lijm en water

De lange, deels uitgerolde schildering begint rechts met de titel. Vervolgens zien we twee mannen op draagstoelen in een ijl landschap met een meertje, waarover een bootje wegschuift door de mist. Het tafereeltje werd begin 19e eeuw geschilderd op verzoek van één van de mannen, met de bedoeling het ter herinnering aan de ander te schenken. Bij toeval samen opreizend hadden zij elkaar met het citeren van gedichten vermaakt. Wanneer de rol verder uitgerold zou worden, zouden toepasselijke gedichten en citaten gekalligrafeerd door vrienden de sfeertekening vervolmaken.

Dit `Landschap met reizende ambtenaren en hun gevolg' is één van de in totaal twintig Chinese en Japanse rolschilderingen die het Rijksmuseum de afgelopen jaren liet restaureren, en tot eind december tentoonstelt. Pièce de résistance van de tentoonstelling zijn vier bijzonder gave 14e eeuwse Japanse Boeddhistische schilderingen. De rollen uit eigen collectie werden grotendeels gerestaureerd door het Leidse `Far Eastern Conservation Centre'.

``Die rollen waren gebruiksvoorwerpen'', vertelt Philip Meredith, oprichter en belangrijkste restaurator van de restauratiestudio. ``Je had hand- en hangrollen. De handrollen waren bedoeld om langzaam aan ontrold en bekeken te worden. Ze vertellen dan een verhaal, zoals dat over de twee reizigers.'' Op de tentoonstelling zijn voornamelijk hangrollen te zien. Hangrollen waren bedoeld voor kort gebruik. Al naar gelang de te verwachten gasten en de eigen stemming stelde de liefhebber voortdurend wisselende, privétentoonstellinkjes samen.

Stroken zijde

De rollen werden dus regelmatig uitgepakt, ontrold, opgerold en weer opgeborgen. Om de meestal op zijde aangebrachte, kwetsbare schilderingen te beschermen werden er van achteren verschillende lagen papier op gelijmd. Dat werd ook gedaan met de stroken zijde die de schildering ter versiering en bescherming omlijsten. Op schildering en omlijsting samen werden weer grotere stukken papier gelijmd. Zo ontstond een tegelijkertijd stevig en soepel geheel. Desondanks slijten de rollen door het gebruik, en hebben ze eens in de paar eeuwen onderhoud nodig.

Meredith ontdekte in Japan, dat hele ateliers zich daar met die opknapbeurten bezighouden. ``Na mijn studie schilderen en kunstgeschiedenis in Londen ging ik daar bij een boekbinderij werken, die zich ook met rolschilderingen bezighield. Dat werk vond ik zo boeiend, dat ik mij er verder in wilde verdiepen. Na lang zoeken mocht ik stage lopen bij een grote studio in Kyoto. De Japanners werken met een soort leerlingenstelsel, dat je de kans geeft de benodigde ervaring langzaam maar zeker op te bouwen.'' Uiteindelijk verbleef Meredith elf jaar in Japan, waarna hij de tweede restauratiewerkplaats in Europa wilde openen. ``Er is er een in het British Museum, maar die werkt alleen voor de eigen collectie. Ik wilde me op de vele kleinere museumcollecties richten.'' Dankzij het `Deltaplan voor de cultuur' begon de Brit Meredith in 1993 in Nederland.

``We werken, schijnbaar heel simpel, met water, lijm en papier.'' Een grote restauratie begint met het vanaf de achterkant van de rol verwijderen van alle oude papierlagen, de meest delicate fase van het hele proces. ``We maken plaatselijk, deel voor deel, het papier vochtig en verwijderen het langzaam. Dat bevochtigen moet bijzonder voorzichtig gebeuren. Soms bedekken we de rol met andere materialen, die het water gedoseerd doorlaten.'' Wanneer de schildering beschadigd is worden er na het verwijderen van alle papierlagen nieuwe stukjes zijde ingelegd, die uiteindelijk weer ingekleurd worden. Maar eerst moeten de nieuwe papierlagen één voor één aangebracht worden.

Vers en oud stijfsel

De daarbij gebruikte lijm is al eeuwenlang tarwestijfsel. ``Die maken we zelf. We gebruiken versgemaakt stijfsel en oud stijfsel, dat een jaar of tien in een koele kelder heeft gestaan. Soms hebben we de krachtige werking van vers stijfsel nodig, bijvoorbeeld wanneer we de eerste laag papier op een schildering aanbrengen. Bij de volgende lagen is juist de flexibiliteit van oud stijfsel het beste. Wanneer je papier op papier lijmt heb je de krachtige werking van vers stijfsel ook niet nodig.''

Het papier dat Meredith gebruikt komt uit Japan. ``Dat wordt gemaakt van de bast van de papiermoerbei, een boom die vooral in het Verre Oosten voorkomt. Dankzij de lange vezels is het uiterst dunne papier toch bijzonder sterk en elastisch. Omdat het met de hand gemaakt wordt liggen de vezels vooral in één richting. De veerkracht van het papier is in die richting het grootst, en daarom variëren we de vezelrichting van de verschillende lagen papier.''

Ook binnen deze eeuwenoude techniek is er overigens sprake van ontwikkeling. ``Een doorbraak was de beschadiging van een aantal fresco's in Florence, na overstromingen in de jaren `60. Die gebeurtenis leidde tot veel internationale contacten. Sindsdien worden fresco's tijdens restauraties soms volgens Japanse technieken met papier beplakt en vervolgens in hun geheel van de muur gehaald. Aan de andere kant werden westerse verouderingstechnieken in Japan verder ontwikkeld voor het kunstmatig verouderen van bij restauraties gebruikte zijde.''

Gerestaureerde Rolschilderijen, tot 31 december in het Rijksmuseum, Stadhouderskade 42, Amsterdam. 020-6747047 www.rijksmuseum.nl Toegang: t/m 18 jaar: gratis, vanaf 19 jaar: ƒ17,50 (diverse kortingen).