Kwestie Lumumba toont openheid België

Het enquêterapport over de moord op de Congolese ex-premier Lumumba zal het debat over de monarchie in België verder doen oplaaien.

BRUSSEL, 17 NOV. Een `smoking gun' heeft de Belgische parlementaire enquêtecommissie in de moord begin 1961 op Congo's ex-premier Patrice Lumumba niet kunnen achterhalen.

Maar daarmee houdt de lankmoedigheid voor de regering van christen-democratisch premier Gaston Eyskens op. Volgens de liberale commissievoorzitter Geert Versnick zal het enquêterapport ,,de verwachtingen van velen overtreffen''.

Volgens Brussel was Lumumba een bedreiging voor Belgische politieke en economische belangen in de ex-kolonie. Bovendien werd hij door de Koude Oorlog in het Westen gewantrouwd. Vrijwel vanaf de onafhankelijkheid op 30 juni 1960 deed Brussel alles om van Lumumba af te komen.

En de enquêtecommissie kreeg de feiten met hulp van wetenschappelijke experts boven water: de minister van Buitenlandse Zaken polste zijn Congolese collega over een staatsgreep. De afscheiding van het koperrijke Katanga werd financieel en militair gesteund met een actieve rol van de Belgische mijnmaatschappij Union Minière. Legerchef Joseph Mobutu kreeg geld uit geheime fondsen in ruil voor Lumumba's arrestatie. VN-resoluties werden geschonden door wapenleveranties. Ambtenaren zaten in moordcomplotten. Uiteindelijk volgde onder druk van Brussel de fatale overdracht van Lumumba aan zijn doodsvijanden in Katanga.

Omzichtiger is de parlementscommissie in haar conclusies over koning Boudewijn. Volgens voorzitter Versnick droeg hij niet zoals regeringsleden een morele verantwoordelijkheid voor Lumumba's dood. En dat terwijl de commissie concludeert dat Boudewijn uit eigen informatie wist dat de Katangese premier Tsjombe en Mobutu tevoren spraken over ,,fysieke eliminatie'' van Lumumba.

Toch zal het rapport het debat over de monarchie in België aanwakkeren wegens de constatering dat Boudewijn de grondwet schond. Dit debat kreeg deze week al een impuls door een voorstel van een kleine Vlaams-nationalistische partij over het `Zweedse model' van een louter ceremonieel vorst. Alle Vlaamse partijen van de paars-groene coalitie omarmden meteen het idee.

Maar het is de vraag of het debat ergens toe leidt. Want Franstalige politici, sterker gehecht aan het koningshuis als factor voor de eenheid van het federale België, willen geen onrust op dit punt. Zij probeerden in de enquête-commissie dan ook conclusies over Boudewijn te verzachten, terwijl Vlaams-nationalisten het tegendeel wilden.

Het rapport lijkt dan ook belangrijker voor de regering van premier Guy Verhofstadt. Zij propageert immers openheid en vernieuwing en kan nu op een nieuwe proeve van zelfonderzoek wijzen. Het was minister van Buitenlandse Zaken, Louis Michel, die de enquete suggereerde na een onthullend boek van publicist Ludo de Witte. Het komt hem van pas in zijn actieve Congo- en Afrikabeleid. De regering zal naar verwachting na een parlementair debat over het rapport haar excuses aan Congo aanbieden.

    • Hans Buddingh'