Europa kan Rusland nu welkom heten

Nu Bush en Poetin als vrienden met elkaar omgaan, is het de beurt aan de Europese Unie om haar verhouding tot Rusland te bepalen. De bouw van het`gemeenschappelijke Europese huis' moet nu beginnen, vindt Jonathan Power

Zal het succes van de top tussen Poetin en Bush afstralen op de betrekkingen tussen Rusland en Europa? In veel opzichten is het voor de Verenigde Staten gemakkelijker dan voor Europa om vrede te sluiten met Rusland. Er hebben nooit territoriale kwesties gespeeld tussen de VS en Rusland, afgezien van de onomstreden verkoop van Alaska aan de VS in 1867. Ondanks de spanningen van de Koude Oorlog hebben Rusland noch de VS ook maar één soldaat in strijd tegen elkaar verloren. Maar voor Europa zijn de herinneringen aan de oorlog met Rusland en de Russische bezetting nog vers.

Kan Europa nu eindelijk, tien jaar na de val van het communisme, ingaan op Gorbatsjovs pleidooi voor een `gemeenschappelijk Europees huis'? Europa is aan zet. Amerika zal op de hoogte willen blijven van de inhoud van de besprekingen, maar Washington weet dat aan de beslissing van Europa in dit geval niet te tornen valt. En Washington heeft ook geen enkele reden tussenbeide te komen.

De kwestie is nu aan de orde. De Europese Unie heeft deze week bekendgemaakt dat de meeste Oost-Europese landen, die nog niet zo lang geleden trouwe bondgenoten van Moskou waren, in 2004 in de EU zullen worden geïntegreerd. De grootste zijn al lid van de NAVO en het verzet van Rusland tegen een toekomstig lidmaatschap van de kleine landen aan zijn Baltische grens lijkt kleiner te worden.

Al zeker vijfhonderd jaar wordt er gediscussieerd over de vraag of Rusland Europees of Aziatisch is. De negentiende-eeuwse slavofiel Nikolai Danilevski beweerde dat Rusland een instinctieve eigen Slavische beschaving bezit tussen die van Europa en Azië in. Maar Dostojevski heeft eens bij de onthulling van een standbeeld voor de dichter Poesjkin gezegd: ,,De volkeren van Europa weten niet hoe dierbaar ze ons zijn.'' Maar al is dat ook de heersende mening onder de Russische intellectuelen van nu, dan nog is er het nationalisme – en slavisme – in de resten van de communistische partij en onder sterke figuren in het leger en zelfs op het ministerie van Buitenlandse Zaken, die vrezen dat de onafhankelijkheid van Rusland in het geding komt als het land in het grotere Europa opgaat.

Door zeventig jaar van totalitair communisme, voorafgegaan door de autocratie van de tsaren zijn er, zoals Norman Davies in zijn monumentale geschiedenis van Europa schrijft, ,,dwars door Europa hoge mentale en stenen muren opgetrokken''. Churchill noemde de bolsjewieken ,,een stelletje apen'' die waren blijven steken in de dodelijke tradities van Attila de Hun en Djengis Khan. Maar Lenin en zijn companen dachten dat ze zich ooit zouden aansluiten bij de revolutionairen van de moderne kapitalistische landen. Bij de Komintern kwam begin jaren twintig het idee van een Verenigde Staten van Europa al ter sprake. Het waren niet de bolsjewieken maar Stalin die zich op het oosten richtten.

In het huidige bevrijde Rusland klopt een oud Europees hart. Vanaf de tiende eeuw vormde Moskovië een integraal onderdeel van het christendom. In de tsaristische tijd schreven niet alleen Dostojevski en Poesjkin in de Europese traditie, maar ook Lermontov, Tolstoi en Tsjechov, de groten van toen die nog niet zijn vergeten. De Russische muziek, die duidelijk Europese wortels heeft, kon in de negentiende eeuw met Moessorski, Tsjaikovski en Rimski-Korsakov wedijveren met wat er uit Duitsland, Oostenrijk en Italië kwam. Het Ballet Russe en de Stanislavski Toneelschool speelden in Europa een voorname rol. Zelfs Stalin besloot dit erfgoed niet te vernietigen, al heeft hij wel getracht het op zijn eigen meedogenloze wijze te beheersen.

Rusland heeft nu samen met Amerika ontdekt dat het in staat is een gemeenschappelijk verbond te sluiten tegen terrorisme, voor ontwapening, tegen verspreiding van kernwapens naar instabiele landen en misschien zelfs voor een onopvallende, niet-provocerende inperking van de groeiende macht van China. De punten die op de Europese agenda staan zijn lastiger, maar de vruchten zullen des te duurzamer zijn.

Als men nu zou beginnen met besprekingen over het toekomstige Russische lidmaatschap van de Europese Unie zou het ten minste tien tot twintig jaar duren voor het zover was. Sneller gaat niet, daarvoor is er in Rusland nog te veel corruptie en wanbeleid en te weinig democratie, om nog maar te zwijgen van het ernstig tekortschietende justitiële apparaat. Maar net als bij het huidige Turkije kan het toekomstige lidmaatschap een stok achter de deur zijn om orde op zaken te stellen.

Europa moet zelf beslissen of het dat wil. Nu heeft het de kans om Rusland stevig in Europa te verankeren, om voorgoed voor Rusland de verleiding weg te nemen om naar het oosten te kijken. Als Rusland niet welkom is in Europa zal de Russische ziel gevaarlijk kwetsbaar zijn – onzeker en verbannen uit haar natuurlijke zwaartepunt, met het risico een soort ongeleid projectiel te worden.

Maar sommige Europeanen zullen een tol moeten betalen die hoger is dan de gebruikelijke omstreden subsidies en kosten voor de ontwikkeling van achtergebleven gebieden. Die tol bestaat eruit dat de illusie van een verenigd, federaal Europa met één parlement en één president moet worden opgegeven. Met de voorgenomen toelating van Oost-Europa en Turkije wordt de EU toch al te groot voor zo'n groots visioen. Als Rusland lid wordt, zal dat zeker niet kunnen worden verwezenlijkt.

Niettemin zou Europa nog altijd meer krijgen dan het ooit durfde hopen: de vereniging van het hele continent en de stabilisering van dit enorme centrum van beschaving, dat in de loop van de geschiedenis al te vaak in onderlinge oorlogen was verwikkeld.

Jonathan Power is publicist.

    • Jonathan Power