Eindelijk bevrijd

Bondskanselier Schröder kreeg gisteren steun in de Bondsdag voor zijn besluit om soldaten te sturen naar Afghanistan. Weer een keerpunt in de Duitse geschiedenis. Een gesprek met historicus Heinrich August Winkler. `Ik verzet me tegen een Duitse Übermoral.'

De winterlucht boven Oost-Berlijn kondigt onweer aan. Het gouden kruis op de Berliner Dom blikkert nog in de zon. Heinrich August Winkler kijkt vanuit zijn werkkamer in de Humboldt Universität aan Unter den Linden uit op Duitse geschiedenis. Zijn schrijftafel grenst aan het historische hart van de stad waar eens de Hohenzollerns hun zaakjes regelden en later de communisten hun arbeiders en boeren bestierden.

Het laatste nieuws over de huidige machthebbers komt via een oude transistorradio. Het is dinsdagmiddag 13 november, 15.00 uur. De nieuwslezer bevestigt wat al sinds het middaguur in Berlijn rondzoemt. Bondskanselier Schröder voert zijn roodgroene coalitie naar de pijnbank. Hij wil het weten: heb ik de steun van de regeringspartijen in het parlement om bijna 4.000 Duitse soldaten ter beschikking te stellen voor de alliantie tegen het terrorisme? Hij ziet daarmee af van de optie om de troepenzending met steun van de oppositie door het parlement te loodsen.

Schröder zal de vertrouwenskwestie stellen, bast de radiostem. Het is zijn laatste redmiddel om dissidente parlementariërs van de eigen SPD en coalitiegenoot Bündnis 90/de Groenen achter zich te krijgen. Het is alles of niets: steun voor de kanselier en de inzet van Duitse troepen of kabinetscrisis.

Schröder ging deze week tot het uiterste. Hij wilde voorkomen dat Duitsland als enig belangrijk Europees land bedankt voor de militaire alliantie tegen het terrorisme. En hij wilde daarvoor de steun van de linkervleugel in de Duitse politiek. Schröder wil een episode afsluiten. Het tijdperk dat Duitsland slechts secundaire hulp bood aan internationale militaire allianties is voorbij, verklaarde hij vorige maand in de Bondsdag. Een Duitse uitzonderingspositie, een Duitse Sonderweg, is de kanselier een gruwel.

Winkler is Sonderweg-specialist. De historicus, geboren 1938, is al bijna veertig jaar lid van de SPD en informeel adviseur van de kanselier en zijn minister van Buitenlandse Zaken, Joschka Fischer. Vorig jaar publiceerde hij een tweedelige geschiedenis van Duitsland. Titel: Der Lange Weg nach Westen. Boeken die, wil Winkler wel verklappen, Schröder en Fischer met instemming hebben gelezen.

Centraal staat voor Winkler de stelling dat Duitsland veel later dan andere Europese staten een `normaal' land geworden is. Eigenlijk pas in 1990. Met de inlijving van de DDR in de Bondsrepubliek ontstond voor het eerst een Duitse nationale staat die geen grensdisputen meer kende, die volledig soeverein was en waar de democratie stevig verankerd was. Pas in 1990 vond Duitsland definitief aansluiting bij het westen.

In de jaren negentig vroeg links zich vervolgens af hoe met die nieuwe status om te gaan. Mocht Duitsland weer oorlog voeren of noopte de Duitse catastrofe – Derde Rijk en holocaust – juist tot pacifisme? Systematisch nam Duitsland meer militaire verantwoordelijkheid op zich, normaliseerde steeds verder. In de optiek van Winkler zet Duitsland nu met de deelname aan de alliantie tegen het terrorisme weer een stapje richting westen.

Schröder brengt het besluit om 3.900 Duitse soldaten in te zetten in de strijd tegen het terrorisme als historisch keerpunt aan de man. Terecht of overdreven?

,,Het is een van verschillende historische keerpunten. Het eerste keerpunt was 3 oktober 1990, de dag waarop de geallieerde rechten vervielen en Duitsland weer volledig soeverein werd. Dat betekende dat het land meer militaire verantwoordelijkheid moest nemen. Gedurende de gehele jaren negentig werd daar zeer fel over gestreden. Het debat begon met steun aan de Golfoorlog en laaide opnieuw op over de inzet van Tornado-gevechtsvliegtuigen in Bosnië-Herzegovina.

,,De Kosovo-oorlog in 1999 was wederom een keerpunt omdat toen voor het eerst een roodgroene regering afzag van een uitzonderingspositie. Duitsland gedroeg zich hetzelfde als andere NAVO-landen.

,,De troepenzending die nu voorligt is ook weer een ommekeer. Het is een veel riskantere operatie, buiten Europa deze keer, en niet alleen bedoeld voor vredeshandhaving. Nu zie je dat we ook buiten Europa als westerse democratie een uitdaging aangaan. Dat is een keerpunt, alleen al omdat het een nieuwe ervaring is. Maar het ligt ook besloten in de logica van de Westbindung die al onder Konrad Adenauer is begonnen.''

Westbindung. Winkler doceert: Duitsland volgde historisch gezien lange tijd een eigen weg. De vorming van een nationale staat was moeizaam, en vergeleken met landen als Frankrijk en Groot-Brittannië traag. Pas in 1871 vormden de Duitse staten een eenheid. De moderne democratie werd pas in 1918 ingevoerd om na een korte turbulente geschiedenis in de jaren dertig weer te sneuvelen.

De traditionele, antiwesterse ontwikkeling van Duitsland eindigde in 1945 om gevolgd te worden door twee nieuwe Sonderwege. De Bondsrepubliek en de DDR waren beide geen reguliere nationale staten. De Bondsrepubliek was een westerse democratie als alle andere, maar als staat niet voltooid. De DDR kon zich uitsluitend als ideologiestaat definiëren. Toen de DDR moest erkennen dat haar vorm van socialisme niet meer levensvatbaar was, verviel daarmee haar bestaansreden. Op 3 oktober 1990 kwam met de hereniging ook aan die uitzonderingsposities een einde. Het Duitse vraagstuk was opgelost.

Toch was niet meteen evident wat Duitsland met de nieuwe soevereiniteit moest doen?

,,In de jaren negentig waren er heftige debatten over de gevolgen van de eenwording. Links heeft het zich daarbij veel moeilijker gemaakt dan rechts. Men vroeg zich af hoe om te gaan met de nieuw verworven mogelijkheden. Maar regeringsmacht heeft de linkse eenheid van weleer gespleten. De Groenen zijn sinds 1998 op verbazingwekkende wijze gegroeid in het dragen van verantwoordelijkheid. Dat geldt echter slechts voor de fractie in het parlement. Aan de basis leven nog steeds de bedenkingen tegen de gevolgen van de herwonnen soevereiniteit.''

Maar het debat over de soevereiniteit was met de Duitse bijdrage aan de Kosovo-oorlog toch afgesloten? Dat was een grootschalige inzet van militairen buiten het eigen grondgebied.

,,Het leek afgesloten. Het is wenselijk dat Duitsland met de andere Europese machten samenwerkt aan een vorm van Europees veiligheidsbeleid. Zonder uitzonderingsstatus voor Duitsland. Op zo'n status aparte vallen de pacifistische Groenen en linkse SPD'ers nu terug als ze voor hun verantwoordelijkheid weglopen.''

Nu is het debat veel minder heftig dan voorheen. Verwijzingen naar oorlog, genocide en Duitse schuld komen vrijwel niet voor. Waarom?

,,Er zijn drie grote verschillen met de jaren negentig. Het belangrijkste is dat links nu al enige tijd in de regering zit. In de oppositie is het eenvoudiger want vrijblijvender om pacifistische vraagstukken op te werpen. Ook kun je nu niet volhouden dat het gaat om het veiligstellen van snode materiële belangen van de Amerikanen, zoals ten tijde van de Golfoorlog werd beweerd. Het gaat om de bescherming van de westerse way of life, een zwaarwegend belang dat velen aangaat. Tot slot is er het simpele verstrijken van de tijd. Sinds de hereniging waren er gelegenheden te over om aan de toegenomen soevereiniteit te wennen. Zonder de debatten van de jaren negentig waren we nu niet zover.''

Doet de ervaring van het Derde Rijk er anno 2001 eigenlijk nog wel toe als het gaat om de inzet van militairen in het buitenland?

,,Altijd eraan denken, er niet altijd over spreken. Dat is het motto. We moeten ons ervan bewust blijven dat de Duitse catastrofe het gevolg was van een lange politieke ontwikkeling die Duitsland scheidde van het westen. In het Derde Rijk culmineerde de Duitse Sonderweg. Tot 1945 hadden de westerse waarden in Duitsland geen onderdak gevonden. Eén gevolg hiervan is dat indien Duitsland zich nu tegen de andere democratische landen zou keren, het weer een eigen weg in zou slaan. Dat zou geen positieve gevolgen voor Duitsland hebben.

,,Er bestaat in Duitsland bovendien de neiging het verleden te instrumentaliseren. Oskar Lafontaine [voormalig kanselierskandidaat en minister voor de SPD] schreef in 1988 bijvoorbeeld dat de Duitsers het nationalisme tot een exces geperverteerd hebben en ze dus gepredestineerd zijn om in Europa het voortouw te nemen bij de ontmanteling van de nationale staat. Dat vind ik arrogant.

,,De Duitsers hebben hun staat geruïneerd, dat is waar, maar dat geeft ze nog niet het recht anderen het recht op hun staat te bestrijden, zoals in de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Wie niet merkt in welke voetsporen hij daar treedt is niet te redden.

,,Ik verzet me tegen een Duitse Übermoral die zich op het verleden beroept om in cruciale situaties niet te hoeven handelen. Is het moreel om van Fransen of Nederlanders te verwachten dat ze voor de vrijheid het vege lijf riskeren terwijl de Duitsers terzijde staan en een pacifistische politiek proclameren? Ik geloof dat een meerderheid van links inmiddels geleerd heeft dat men het verleden in deze zin niet mag gebruiken.''

Duitsland mag weer oorlog voeren?

,,Een aanvalsoorlog nooit. Maar Duitsland mag zich verdedigen als het wordt aangevallen en het mag bondgenoten verdedigen. Dat is nu aan de orde.''

De romancier Bernhard Schlink zei onlangs tijdens een debat dat een Amerikaanse vriend hem kort na 11 september belde met de mededeling: `Now you Germans are finally off the hook.' Helpt het dat Bin Laden als personificatie van het kwaad nu met Hitler concurreert?

,,Bin Laden laat opnieuw zien dat het kwaad tot de menselijke mogelijkheden behoort. De beelden van 11 september zullen als verschijningsvorm van het kwaad in de collectieve herinnering blijven. Daardoor wordt het Duitse verleden niet draaglijker.

,,`Altijd eraan denken, niet altijd erover spreken' betekent ook dat je de diepere oorzaken van de holocaust moet onderzoeken. De holocaust werd mogelijk omdat in Duitsland een antisemitisch regime aan de macht kwam. Het kwam niet aan de macht omdat het antisemitisch was. Het kwam aan de macht omdat de verachting voor de democratie die dit regime uitstraalde populair was. Het antisemitisme werd op de koop toe genomen.

,,Je mag niet alleen maar naar Auschwitz staren en in een pseudo-sacrale houding zeggen: dit is het centrum van een nieuwe civiele religie. Centraal in een nieuwe civiele religie moeten staan de rechten van de mens die in Auschwitz op verschrikkelijke wijze vernietigd werden. Een liberale, democratische zienswijze moet de rechten van de mens centraal stellen en dat betekent strijd tegen nieuwe vormen van onmenselijkheid. En dat heeft consequenties als zoiets gebeurt als op 11 september. Daar gepast op reageren betekent niet je van het verleden afwenden, maar juist de confrontatie met het verleden aangaan.''

Dus speelt het verleden toch nog een rol?

,,Uit het verleden volgt een bijzondere plicht om de overtreding van de rechten van de mens te bestrijden. De minachting van elementaire rechten begon in Duitsland niet met de vernietiging van de joden, maar met de ont-rechting van de joden. Daar volgt niet uit dat we nu een of ander bijzonder monopolie hebben op de moraal in de zin dat wij gevoeliger zijn voor de schending van de rechten van de mens, dat zou nogal aanmatigend zijn. Het is ook niet zo dat wij de Amerikanen het primaat van de politiek moeten onderwijzen, zoals je in linkse kring dezer dagen nogal eens hoort. De Amerikanen weten verdraaid goed dat de oplossing van het Afghanistan-probleem een politieke en geen militaire uitdaging is. Dus vooral geen uitzonderlijke Duitse moraal prediken als gevolg van een cynische minachting van de moraal in het verleden.''

Niet alleen de linkervleugels van SPD en Groenen koesteren het pacifisme. De ex-communistische PDS verzet zich resoluut tegen de oorlog in Afghanistan. Duidt dat op een groot verschil tussen de oude en de nieuwe deelstaten?

,,We vergeten vaak dat de emotionele binding met het westen in Duitsland niet overal even sterk is. De filosoof Jürgen Habermas heeft in 1986 gezegd: de ongeclausuleerde opening van de Bondsrepubliek ten aanzien van de politieke cultuur van het westen was de grootste prestatie van de naoorlogse periode. Zijn generatie mocht daar bijzonder trots op zijn.

,,Maar de opening naar het westen bleef beperkt tot de oude deelstaten, dat gold natuurlijk niet voor de DDR. Burgers in de DDR werden niet door de Amerikanen bevrijd, ze werden niet door de Amerikanen verdedigd. De emotionele binding aan de VS is daar veel minder geprononceerd. Er was nu eenmaal geen levendig contact, bijvoorbeeld in de vorm van studentenuitwisselingen. Als in de biografie van intellectuelen de ontmoeting met het westen ontbreekt, ontwikkelt zich een heel ander politiek bewustzijn. Dat zal op den duur veranderen, op het ogenblik is zeker bij de oudere en middelste generatie in de oude deelstaten een duidelijke reserve jegens het westen te bemerken en daar profiteert de PDS van. De PDS mobiliseert, of ze het nu toegeeft of niet, anti-Amerikaanse gevoelens.''

Is het niet ironisch dat Schröder zijn politieke toekomst in de waagschaal legt op de dag dat Kabul valt en de kans dat Duitse troepen daadwerkelijk uitrukken afneemt?

,,Nu komt de politieke onderbouwing van de militaire acties pas goed tot zijn recht. Nu draait het om de flankerende maatregelen voor de wederopbouw van Afghanistan. Eigenlijk wordt het voor de pacifisten eenvoudiger om Schröder te volgen. Hoewel de strijd tegen het terrorisme nog lang niet voorbij is.''

Is dat goed nieuws voor de Groenen, een partij verscheurd tussen pacifisme en realisme?

,,Niet echt. Ik geloof niet dat de Groenen voor een scheuring staan. Ik geloof dat de dagen van de Groenen als politieke partij in de Bondsdag zijn geteld.Vervolg op pagina Z2 (28)

Eindelijk bevrijd

Vervolg van pagina Z1 (27)

Mijn prognose is dat de realisten in de Groenen, zij die Fischer en Schröder steunen, zich van de partij los zullen maken. Ik hoop dat Fischer dan lid wordt van de SPD, zoals een hele reeks prominente partijleden voor hem. Wat dan rest van de partij zal nooit meer de kiesdrempel halen.''

Schröder is nogal gebrand op de volwassen rol voor Duitsland. Speelt mee dat zijn generatie nu eindelijk verlost wil zijn van de oorlog van de vorige generatie?

,,Het is niet in de eerste plaats een generatieprobleem, maar leeftijd speelt wel een rol. Onder de ouderen die zich de Tweede Wereldoorlog nog goed kunnen herinneren bestaat traumatische angst voor oorlog. Angst bestaat ook bij jongeren. Een grote meerderheid van de Duitsers is er evenwel van doordrongen dat het fataal zou zijn als Duitsland zich zou isoleren en dat isolement geen bescherming tegen terrorisme biedt. De huidige instemming met de inzet van militairen is veel groter dan tien jaar geleden ten tijde van de Golfoorlog.''

Speelt, naast alle historische overwegingen, bij Schröder niet ook machtspolitiek een rol? Eindelijk samen met Blair en Chirac op de voorste rij?

,,De kanselier weet precies dat een afwijkende politiek van Frankrijk of Groot-Brittannië negatieve gevolgen zou hebben. Dat zou ook economische consequenties hebben. Het zou uitsluitend negatief werken op de Europese eenwording. Alles wat de voortgaande Europese integratie belemmert, stimuleert nationalisme. Daar is Schröder zich zeer van bewust. Dat zou politiek fataal, economisch gevaarlijk en psychologisch niet meer beheersbaar zijn.

,,Het is daarom ook goed dat er gewoon over de Duitse belangen wordt gesproken en er niet met al te veel historisch pathos wordt geargumenteerd. Wij zijn een land van het westen, niet alleen verbaal, ook als het gaat om de verdediging van westerse waarden.''

    • Michel Kerres