Een bruikbaar gevaar

Sjeik Yassine, de leider van de moslimfundamentalisten in Marokko, mag niet in het openbaar verschijnen. Zijn dochter, Nadia, voert het woord. `Marokko is een kruitvat dat elk ogenblik kan ontploffen.'

Marokko op de rand van ramadan. Vandaag begint de periode van een maand waarin van zonsopgang tot zonsondergang wordt gevast. De vrouwen rond de markt bij de medina van Rabat liepen deze week met tassen vol houdbare melk, boter en eieren om straks koekjes en pasteitjes van te bakken die traditioneel in de avonduren gegeten worden in de heilige weken. De dadels komen in vrachtladingen de grens over nu de oogst in eigen land door de aanhoudende droogte tot de helft is teruggevallen. De importheffingen voor buitenlandse producten zijn verlaagd voor de ramadan, maar de invoer is nog altijd duur. Met de smokkel van honing valt goed geld te verdienen. De prijzen stijgen, behalve van de satellietschotels, televisies en geluidsinstallaties. Winkeliers benutten de feestmaand om het arsenaal aan consumentenelektronica in de aanbieding te doen.

Over een ding zijn de Marokkanen het eens: Marokko is een islamitisch land en daaraan hoeft niemand te twijfelen. Het zit in de cultuur, de identiteit, in de rechtspraak en in de politiek. ,,Niemand hoeft mij de les te lezen over de islam'', zei koning Mohammed VI in het eerste uitgebreide interview sinds zijn aantreden ruim twee jaar geleden, dat vorige week verscheen in het Franse weekblad Paris Match. ,,Moslims hebben de koran en God. Er is geen tussenpersoon. De enige die oordeelt is God'', aldus de koning, die als rechtstreekse afstammeling van de profeet Mohammed in Marokko geldt als de `aanvoerder der gelovigen'. ,,Ik sta niet toe dat iemand zich opwerpt als geweten.''

Het zelfbenoemde moslimgeweten van Marokko heet sjeik Abdassalam Yassine, is 73 jaar en oprichter van de fundamentalistische beweging Al Adl Wal Ihssane, (Gerechtigheid en Spiritualiteit). In de jaren zestig zag hij het licht en liet een baard staan. Nadat hij zich in het epistel Islam of de Zondvloed had beklaagd over de verslonzing van de islam in Marokko en de corruptie van de Makhzen, de heersende klasse, vond de inmiddels overleden koning Hassan II het welletjes. Hij liet de fundamentalistenleider opnemen in een kliniek voor geesteszieken. Toen dat niet hielp, kreeg Yassine voor onbepaalde tijd huisarrest in zijn woning in Salé, een stad bij Rabat. De sjeik werd vorig jaar onder internationale druk van onder meer Amnesty International vrijgelaten door de inmiddels aangetreden Mohammed VI.

De beweging maakt deel uit van de radicaal soennitische stroming van de islam, waartoe ook de Talibaan behoort. Maar leider Yassine predikt geweldloosheid. De beweging is vooral gegroeid als gevolg van de onvrede met de aanhoudende economische stagnatie en de traagheid van de democratische hervormingen. Over de aanhang van de Al Adl Wal Ihssane bestaan geen betrouwbare cijfers, maar zeker is dat de beweging door zijn tegenstanders serieus genomen wordt.

Ondanks het relatief liberale klimaat van de laatste jaren onder Mohammed VI blijft Marokko een staat waar de politieke en religieuze macht uiteindelijk samenkomen in de persoon van de koning. Een nieuwe kieswet moet de voor volgend jaar aangekondigde verkiezingen opener en democratischer maken. Daarmee zou ook een einde moeten komen aan de Makhzen, een geïnstitutionalisseerd systeem van vriendendiensten en corruptie dat vooral onder koning Hassan II tot grote bloei kwam.

Sjeik Abdassalam Yassine houdt zich opmerkelijk rustig sinds zijn vrijlating. Het symbool van de fundamentalisten in Marokko wijdt zich volgens zijn aanhang aan gebed en contemplatie. Hij verschijnt daarom niet in de openbaarheid. Dat mag hij ook niet. Van overheidszijde wordt de beweging niet toegestaan zich in het openbaar te vertonen. Dus zit Yassine net als tijdens zijn arrest voornamelijk thuis, ontvangt de aanhang en maakt om de zoveel tijd een rondreis door het land. Op internet is de beweging present met YassineOnLine (www.yassine.net), een meertalige site die evenwel door de Marokkaanse internetproviders wordt geweerd.

Vanuit hun half-getolereerde positie laten de fundamentalisten met zekere regelmaat weten dat hun aanhang is te vinden tot in de kleinste uithoeken van het land en nog altijd groeiende is. Een boodschap die zorgelijke bespiegelingen veroorzaakt onder de stedelijke middenklasse in Marokko. Al jaren geldt buurland Algerije als het afschrikwekkend voorbeeld van wat er kan gebeuren als de radicale moslimbeweging voet aan de grond krijgt. Wat als de aanhoudende economische problemen van Marokko de fundamentalisten de wind in de zeilen geven?

Fatwa

Osama Bin Laden is dezer dagen nadrukkelijk afwezig in de straten van Rabat en Casablanca. Naast de stapels Paris Match met de glimlachende koning op de voorpagina ligt soms een krant met zijn portret. Maar Kabul is ver weg, verder dan Europa en Parijs. ,,Niemand kende hem voordat die aanslag in New York plaatsvond'', zegt een man bij de kiosk. Een ander meent dat Bin Laden nooit zoiets `groots' georganiseerd kan hebben. Het is de CIA geweest, of de joden. Uit een enquête van het Marokkaanse dagblad l'Economiste na de aanslag bleek dat een ruime meerderheid van de Marokkanen zich solidair met Amerika verklaarde. Maar tegelijk steunde 41 procent van de ondervraagden de terrorist.

Het is een volksgevoelen waar ook autoriteiten zich bewust van zijn. De Marokkaanse koning was er na de aanslag snel bij om zich solidair met de Verenigde Staten te verklaren in hun strijd tegen het terrorisme. Maar in zijn vraaggesprek waarschuwde de vorst er evenwel voor dat de oorlog zijn beperkingen met zich meebrengt naarmate de tijd verstrijkt. Niet vergeten is de Golfoorlog, waar zijn vader Hassan de Amerikanen steunde, terwijl Saddam Hussein door het volk werd toegejuicht. ,,We kunnen de beelden niet langer negeren, burgers die iedere dag gedood worden'', aldus de koning. ,,Het vergroot de frustraties waarvan de extremisten profiteren.''

Dat bleek al vlot na een herdenkingsceremonie in de kathedraal van Rabat voor de slachtoffers van de terreuraanslag die op initiatief van de koning was georganiseerd. Een belangrijk deel van het kabinet was er samengekomen met vertegenwoordigers van de moslims, joden en christenen. Maar de kerkbanken waren nog niet koud of een groep van zestien Marokkaanse oelama's, islamitische schriftgeleerden, sprak een fatwa uit tegen de aanwezigheid van moslims in een katholieke gebedsruimte. ,,Inquisiteurs'', aldus de koning, die de schriftgeleerden er fijntjes aan herinnerde dat het enige orgaan bevoegd voor het uitspreken van een fatwa de hoge raad van oelama's is. En voorzitter van de hoge raad van oelama's is de aanvoerder der gelovigen, Mohammed VI.

Ook Al Adl Wal Ihssane begreep dat de wereld na de 11de september was veranderd. Het kon geen kwaad om nog eens duidelijk te maken dat zij niets te maken hebben met de Talibaan. Als officieuze woordvoerder draafde Nadia Yassine, de 43-jarige dochter van de sjeik, op in menig krant en publicatie om de onderlinge verhoudingen in de wereld van het fundamentalisme toe te lichten. Ze formuleert in een afgewogen Frans haar zinnen, is ontwikkeld, bezit gevoel voor humor en is bovendien vrouw, alles bij elkaar eigenschappen die haar bij uitstek geschikt maken om als contrast te dienen met het westerse beeld van de behaarde, fanatieke moslimfundamentalist.

Vuile oorlog

Dinsdag 13 november. Het nieuws dat de Talibaan door de Noordelijke Alliantie uit Kabul is verdreven heeft zich via de radio en de gesprekken op straat als een lopend vuurtje verspreid. In de flatwoning van de familie Yassine in een middenklassebuurt van Salé lijkt het nieuws niet tot bijzonder grote opwinding te leiden. De dochters zitten te computeren, Nadia Yassine is bezig met het eten. De val van Kabul is goed nieuws, zegt zij desgevraagd als we plaatsnemen op de banken van zitkamer. Al moet ze de beelden van de zender Al-Jazeera – ,,een stuk betrouwbaarder dan CNN'' – nog zien. ,,Ik heb altijd een grote bewondering gehad voor de commandant Massoud (de bij een aanslag omgekomen leider van de Noordelijke Alliantie, red.) en zijn opvattingen over de islam. Het staat dichter bij ons dan de islam van de Talibaan.''

Het neemt overigens niet weg dat de Amerikanen lafaards zijn. Hun heldendaden blijven beperkt tot de films met Sylvester Stallone, concludeert Yassine spottend. ,,Het bombarderen van de bevolking in Afghanistan is een schande. Ze zijn te bang om grondtroepen in te zetten. Dat hele verhaal van een chirurgische aanval is niet waar. Er zijn veel onschuldigen die het slachtoffer zijn geworden.'' Gerechtigheid en Spiritualiteit is al dertig jaar een beweging die geweldloosheid hoog in haar vaandel heeft staan, onderstreept Yassine. Steun voor Bin Laden en de Talibaan was en is er niet. De aanslag op het World Trade Center was ,,een stommiteit''. Een vuile oorlog bovendien, zegt ze, want een goede moslim doodt geen onschuldige burgers en is bovendien verplicht de vijand voor de aanval te waarschuwen.

Maar achter de Amerikaanse aanval staan is een andere zaak. ,,Het is onzin om de hele moslimwereld te straffen voor wat Bin Laden heeft gedaan.'' Achter de schermen spelen andere dingen, vindt Yassine. De Amerikanen zinden al langer op militaire actie en het vervolgen van Bin Laden is een uitstekend excuus. Olie, daar draait het om. ,,Ze willen hun positie daar verstevigen. Dit is een buitenkansje om de plannen te versnellen en wat dichter bij de route van het zwarte goud te zitten.''

Al Adl Wal Ihssane wilde een demonstratie organiseren tegen de Amerikaanse aanval, maar kreeg geen toestemming van de autoriteiten. Waarom eigenlijk geen protestmars tegen Bin Laden als deze de principes van de islam zo met voeten treedt? ,,Wij zijn principieel geweldloos en hoeven ons nu niet plotseling te laten dwingen om met verklaringen te komen'', meent Yassine fel. Als volksbeweging heeft het trouwens geen zin tegen de stroom op te roeien. ,,Ik verzeker u dat 90 procent van de Marokkanen op straat Bin Laden steunen. Ons volk is nu eenmaal emotioneel in zijn reacties. We werken er aan om onze achterban te overtuigen dat terreur tegen de islamitische principes is. Maar als ik moet kiezen tussen twee vuile oorlogen om tegen te protesteren, dan kies ik voor een demonstratie tegen de Verenigde Staten.''

Daarom zou ze ook nooit in die kerk gezeten hebben bij de herdenkingsceremonie. Niet wegens de religie, Nadia Yassine heeft er al eens gezeten om naar een requiem te luisteren. ,,Maar politiek ligt het anders. Dat is gehoor geven aan een Amerikaans dictaat waar we het absoluut niet mee eens zijn. Met alle respect voor de slachtoffers.''

Kruitvat

Kat en muis – dit is het meest kenmerkend voor de verhouding tussen de Marokkaanse moslim-extremisten en koning Mohammed. Een beetje dreiging van het moslimfundamentalisme komt de vorst niet ongelegen om zijn eigen positie te versterken. Ook tegenover Europa, dat al genoeg zorgen heeft over de stroom illegale immigranten en niet zit te wachten op groeiend extremisme aan zijn zuidgrens. Het fundamentalisme is een gedeeld probleem dat alleen kan worden opgelost met investeringen uit Europa die de Marokkaanse economie vlot trekken, zo is de boodschap.

Maar er zijn grenzen aan de dreiging. De positie van de koning is zo'n limiet die gerespecteerd dient te worden. Met klem ontkent Nadia Yassine – ,,ik ben een idealist, maar niet getikt''– dat ze in een recent vraaggesprek zou hebben gepleit voor een islamitische republiek als staatsvorm voor Marokko. Gerechtigheid en Spiritualiteit is voor een islamitische staat, zegt ze nu. Maar is Marokko, waar grondwet, politieke bewegingen en de positie van het staatshoofd expliciet zijn verbonden met de islam, niet al een islamitische staat te noemen? Lang niet islamitisch genoeg, meent Yassine. ,,We mogen naar het vrijdagmiddaggebed'', spot ze. Een werkelijke moslimdemocratie moet nog gevestigd worden, al is er geen direct voorbeeld voorhanden. Marokko is geen Iran en zeker geen Afghanistan.

Marokko heeft dertig miljoen inwoners. Een groot deel van hen heeft weinig zicht op economische verbetering. ,,Wanhoop leidt tot geweld'', zegt Nadia Yassine, ,,Marokko is een kruitvat dat ieder moment kan ontploffen. De Makhzen weet dat. De koning is anders dan zijn vader, geen despoot van nature. Maar het gaat niet om de persoon, maar om het systeem gebaseerd op belangen waarin de koning het middelpunt vormt.''

Kruitvat of niet, aan de door de koning aangekondigde verkiezingen in Marokko van volgend jaar heeft de beweging besloten niet mee te doen. Het zou nog maar de vraag zijn of ze zou worden toegelaten, en een werkelijke moslimpartij binnen het huidige corrupte systeem klinkt Yassine te veel als een anomalie.

En afgezien daarvan, de zege zou wel eens zo overdonderend kunnen zijn dat er onvermijdelijk een reactie volgt. ,,We leren de lessen uit de geschiedenis. In Algerije heeft de vloedgolf van fundamentalisten in het parlement tot een totale onderdrukking geleid die tien jaar aanhield. We zouden kunnen zorgen voor een implosie van de Marokkaanse maatschappij, zoals in Algerije. En daar schiet niemand wat mee op. Wij nog wel het minst.''

Gerechtigheid en Spiritualiteit wacht rustig op zijn kans. Onderwijl is iedereen welkom voor een gesprek. ,,Wij sluiten de deur niet. We hebben de plicht om de boodschap van de islam uit te dragen en staan voor de dialoog. Desnoods met de duivel.''