Bouwfraude: de week van de opwinding

De grootste fraudezaak. Parlementaire enquête. Grote woorden vielen de afgelopen week in de affaire rondom bouwfraude. Maar wat is het netto resultaat?

Een uitzending van Zembla, vorige week vrijdag, zette de zaak op de agenda. Maar door het optreden van toonaangevende PvdA-politici accelereerde de kwestie, die al snel `de bouwfraude' is gaan heten, tot een heuse affaire. Illegale prijsafspraken, de staat voor honderden miljoenen opgelicht, corrupte ambtenaren? Kamerlid Rob van Gijzel voorzag die vrijdag de ,,grootste fraudezaak uit de geschiedenis van Nederland'', en zijn fractievoorzitter Melkert bleef serieus kijken toen zondag het woord parlementaire enquête viel. Dit is ,,heel serieus'', zei hij de week van de bouwfraude was begonnen.

MAANDAG

Het goede nieuws komt maandag uit de mond van criminoloog C. Fijnaut. Op een congres in Rotterdam refereert hij aan zijn onderzoek in opdracht van de commissie-Van Traa over de rol van de georganiseerde misdaad in de Nederlandse economie. Daarbij heeft hij ook de criminele penetratie in de wereld van aannemers en bouwbedrijven onderzocht. Er zijn nog geen maffia-achtige situaties van criminele organisaties die de bouwwereld domineren, zegt Fijnaut. Daarmee wil de criminoloog niet goedpraten dat er gerommeld wordt in de bouw. Hij wijst erop dat in de Randstad lange tijd verbaasd is toegekeken hoe in de jaren negentig in `het donkere zuiden' het ene na het andere schandaal bij openbare aanbestedingen van bouwprojecten opdook. Inmiddels lijkt het erop, aldus Fijnaut, dat die praktijken uit Limburg ook boven de rivieren business as usual zijn.

DINSDAG

Minister Netelenbos (Verkeer en Waterstaat) maakt het ingewikkeld voor haar collega Korthals (Justitie). Maandag is na anderhalf jaar onderhandelen een schikking getroffen tussen het OM en de drie bouwbedrijven die eerder valsheid in geschrift pleegden bij de aanleg van de Schipholspoortunnel. Een oude zaak, het gaat niet om illegale prijsafspraken of corruptie zoals via Zembla aanhangig is gemaakt. Wel is ook hier gewerkt met een gefingeerde voorstelling van zaken op papier, ten nadele van de overheid tussen naar schatting 50 tot 80 miljoen gulden. Het OM heeft met Verkeer en Waterstaat afgesproken dat de schikking woensdagmiddag bekend wordt als het Kamerdebat al gaande is. Maar buiten medeweten van haar eigen voorlichters besluit Netelenbos de hoofdlijnen van de schikking al op dinsdagmiddag per brief aan de Kamer te melden. Het OM is overvallen, en zet fluks een persbericht op de fax: `Transactie fraude Schipholtunnel'.

WOENSDAG

Hiermee heeft Korthals ineens twee hete aardappelen doorgeschoven gekregen. In een Kamer waar de geur van wilde beesten hangt, moet de minister ook uitleggen waarom het OM zo lankmoedig is omgegaan met tipgever Ad Bos, oud-technisch directeur van Koop Tjuchem. Hij heeft de schaduwboekhouding waaruit het bestaan van illegale prijsafspraken zou blijken, al in 1999 aan het OM en kartelpolitie Nma aangeboden. Afgelopen zomer zijn de gesprekken gestaakt. Bos vraagt drie ton voor hand- en spandiensten, terwijl het OM maximaal 50.000 gulden tipgeld wil verstrekken een onoverbrugbare kloof. Korthals weerspreekt dat zijn apparaat te laks was. Bos heeft de boekhouding dinsdag alsnog aan hem overgedragen, en het OM heeft terstond een team gevormd dat de zaak in onderzoek neemt: eerder kon nu eenmaal niet. Intussen zien deskundigen hier weinig heil in: alle verdachten zijn gewaarschuwd. Daarom schermen Van Gijzel en zijn CDA-collega Leers met een parlementair onderzoek als het justitieel onderzoek verzandt. Dat zal vermoedelijk echter niet meer vóór de verkiezingen van mei volgend jaar zijn.

Daarmee heeft de minister het Kamerdebat niet veilig afgerond. De schikking inzake de Schipholtunnel is zeer slecht gevallen in de Kamer. Die bevat drie elementen. De NS betalen 50 miljoen onterecht genoten subsidie terug aan Verkeer en Waterstaat; de drie bouwbedrijven boeken de NS daarvoor 20 miljoen gulden over; ook betalen ze het OM driemaal één miljoen gulden boete wegens valsheid in geschrift (gefingeerde facturen á 29,1 miljoen). Korthals zegt dat een terechtzetting waarschijnlijk minder geld had opgeleverd. Waarom de bedrijven achter de schermen niettemin zeer ingenomen zijn met de deal wordt impliciet door Van Gijzel aangeroerd. Een zitting zou mogelijk tot lagere geldstraffen hebben geleid, maar een veroordeling voor valsheid in geschrift was onontkoombaar en die had ook tot gevolg gehad dat de bedrijven niet meer konden meedingen naar nieuwe projecten.

DONDERDAG

Terwijl de zaak-Bos via het OM-onderzoek veilig over de verkiezingen heen is getild, blijft de Schipholtunnel nazeuren. De Kamer neemt een motie aan waarin de minister wordt opgeroepen via het Gerechtshof alsnog vervolging van de bedrijven te vorderen. Korthals voelt er niets voor, maar belooft een brief voor volgende week.

VRIJDAG

Nu blijkt dat de schikking tot stand is gekomen zonder dat het OM de mogelijk nadelige feiten voor de bedrijven uitputtend heeft uitgezocht. Eens te meer rijst de vraag wat de PvdA met minister Korthals wil. Hem dwingen zijn eigen OM te bruskeren? Of de zaak in stilte laten rusten? De grote woorden van de toonaangevende PvdA's deze week worden volgende week op hun betekenis getoetst.

    • Tom-Jan Meeus
    • Jos Verlaan