Othello trekt ten strijde tegen Oedipus

Tien jaar lang, van 1976-1986, recenseerde de linguïst René Appel misdaadliteratuur voor NRC Handelsblad. In 1987 debuteerde hij met Handicap, een Hollandse thriller die, net als het met de Gouden Strop bekroonde De derde persoon (1991), de invloed van Patricia Highsmith verried. Appels specialiteit was het psychologische spannende boek, waarin de plot ondergeschikt is aan de ontwikkeling van de personages; maar zijn recente romans werden juist gekritiseerd om de gebrekkige tekening van de hoofdpersonen. Dat laatste stond overigens succes niet in de weg: zowel Tweestrijd (1998) als De echtbreker (2000) haalden de shortlist voor de Gouden Strop.

Appels laatste roman, Zinloos geweld, blinkt ook niet uit door literair-psychologisch vakmanschap. En dat terwijl het uitgangspunt een man wordt geconfronteerd met zijn eigen jaloezie en andermans wraakzucht veelbelovend is.

Martin Hogeveen, een organisatieadviseur die een gemeentelijke Augiasstal uitmest, moet zich verweren tegen een door hem aan de schandpaal genagelde sjoemelaar, tegen een semi-stalker die zijn eigen zoon blijkt te zijn, en tegen de dreigende ontrouw van zijn veel jongere vriendin Carina. Maar het kan de lezer niet veel schelen: Hogeveen is een houten klaas, en zijn tegenspelers komen niet uit de verf zelfs Carina niet, die als vrouw met bindingsangst en babyvrees door Appel nu juist een zo min mogelijk clichématig profiel kreeg.

Zoals de titel al doet vermoeden is Zinloos geweld een actuele roman. Provinciale corruptie, het optreden van de commissie Leemhuis, de affaire-Peper, de opheffing van de studierichting Scandinavische letterkunde (aan de Universiteit van Amsterdam, waar Appel zelf werkzaam is) het speelt allemaal een rol.

Het is dan ook raar dat sommige van Appels figuren zoals het meisje dat haar hart uitstort bij een wildvreemde of een gerant die zijn klanten terechtwijst met een onbeholpen `Sorry meneer, maar dit kan echt niet' ouderwets onecht zijn. Gelukkig is de moderne moraal van het verhaal bevredigender: niet iedere schijnbaar ongemotiveerde moordzaak op de openbare weg is een kwestie van zinloos geweld.

Appel kent zijn klassieken: Hogeveen is een moderne Othello en zijn zoon is een onfortuinlijke Oedipus. Hun denken en doen komt tot ons in korte scènes met veel innerlijke monologen; het perspectief springt heen en weer tussen de verschillende personages. Je zou dat een filmische stijl kunnen noemen, maar de associatie die zich opdringt is eerder die met soaps als GTST of Onderweg naar morgen. Te meer daar de emoties in Zinloos geweld overdreven worden weergegeven.

Wie anders dan soapacteurs reageren als volgt wanneer ze in de krant lezen dat ze hun eigen zoon vermoord hebben: `Hij hoorde een schreeuw uit zijn mond komen, een barre kreet. De kramp sloeg in zijn borst. Hij schreeuwde opnieuw en schudde zijn hoofd. Nee. het kon niet. Het mocht niet. Het was onmogelijk. Mist trok voor zijn ogen. Hij ging staan, wankelde en viel. Minutenlang bleef hij op de grond liggen, geluidloos huilend, zijn vuisten gebald.'

De beurtelings hysterische en bloedeloze stijl (met looiïge dialogen) zou nog geen reden zijn om Zinloos geweld de Gouden Strop te onthouden, als het verhaal maar spannend was. Maar eerst duurt het eindeloos voordat er iets gebeurt, en uiteindelijk wordt de zorgvuldig geplande moord waar de hele intrige onontkoombaar op uitdraait binnen tien bladzijden gepleegd en opgelost. Dat Appel dan ook nog een deus ex machina te hulp roept om af te rekenen met zijn hoofdpersoon, is een zwaktebod te veel.

Op het voorplat van Zinloos geweld staat een citaat uit een positieve recensie die het Britse thrillerduo Nicci French over Appels roman Geweten schreef. Het compliment (`een verslavende, superieure thriller') wordt door Appel aan het eind van zijn nieuwe roman geretourneerd, wanneer hij een van de personages een roman van French laat prijzen. Het komt wat potsierlijk over; Zinloos geweld staat tot Het geheugenspel als Bromsnor tot Inspector Morse.

René Appel: Zinloos geweld. Bert Bakker, 302 blz. ƒ36,50