`Graham Greene is zo verrassend'

Van Frank Martinus Arion verscheen een nieuwe verhalenbundel. Hij ontdekte bij Graham Greene hoe burgerlijk hij is.

`A story has no beginning or end: arbitrarily one chooses that moment of experience from which to look back or from which to look ahead.' Frank Martinus Arion citeert glimlachend de eerste zin van The End of the Affair. ,,Die eerste zin zegt zo veel. Lezen is bij mij het plukken van een sfeer. Wat ik leer van schrijvers is niet de inhoud maar de vorm, de manier waarop ze het doen. Ook bij dit boek van Graham Greene.

,,Zo'n zin als `A story has no beginning or end', is zo wijs. Zodra je een verhaal beëindigt, heb je er namelijk een interpretatie aan gegeven. Als je de volgende dag kijkt, is het verdriet van vandaag weer genezen. Greene wil zeggen dat je je vrij kunt maken van het suggestieve moment aan het eind van het boek. Dat moment heeft ten onrechte vaak iets absolutistisch, het bepaalt met terugwerkende kracht de sfeer van het hele boek. De meeste schrijvers zijn van mening dat het eind tragisch moet zijn. Positieve boeken worden beschouwd als slechte boeken, in Europa. In Amerika niet, daar moeten ze positief eindigen.''

Frank Martinus Arion was vorige week in Nederland. Zijn nieuwe boek is net verschenen, de verhalenbundel De eeuwige hond. Zijn naam blijft echter onlosmakelijk verbonden met zijn debuutroman Dubbelspel (1973), die vele malen werd herdrukt. Ook staat er een verfilming van dat boek aan te komen. De afgelopen twintig jaar was Arion, die in december vijfenzestig wordt, meer bezig met cultuur-politieke activiteiten op Curaçao dan met schrijven. Daar is verandering in gekomen sinds hij in 1996 met pensioen ging als directeur van het Instituto Lingkwistiko Antiano, dat zich bezig hield met het bestuderen van het Papiamento en ijvert voor de invoering van die taal in het Curaçaose onderwijs. Arion is nog wel voorzitter van het bestuur van het Humanista Kolegio Erasmo, de school met Papiamentstalig onderwijs die hij in 1987 oprichtte.

Lang geleden, nog voor Dubbelspel verscheen, las Arion de roman The End of the Affair (1951) van de Britse schrijver Graham Greene (1904-1991) voor het eerst. ,,Brighton Rock kende ik al, dat is het boek van de dialogen'', vertelt Arion in zijn Amsterdamse hotel. ,,The Power and the Glory is het boek van de lange adem, dat gaat maar door. Maar The End of the Affair, dat is in mij gegrift. Dat is het boek van de verrassende wending. Je moet naar verrassingen toe, dat is een imperatief van mij. Als ik bepaalde verhalen voorlees, dan weten de mensen tot op het laatste moment niet hoe het zal eindigen. Graham Greene heeft me wat dat betreft sterk beïnvloed.''

Arion noemt zichzelf wel een `experimenteel schrijver', iemand bij wie ideeën uit het schrijven zelf voortkomen. Arion: ,,Wat ik wil is: mogelijk maken. Al schrijvend dingen uitvinden. Ik schrijf niet zoveel, omdat ik niet zoveel uitdagingen vind die het schrijven zinvol maken. Als ik een uitdaging vind, bijt ik me erin vast. Bij Dubbelspel was bijvoorbeeld de uitdaging: kan ik een boek maken waarin de verteltijd en de actie ongeveer gelijk opgaan. Dat was een vorm-uitdaging die me fascineerde. Een andere keer is er een gevoels-uitdaging.

,,Het element van verrassing, dat zit in Nobele wilden (1979) en ook in Afscheid van de koningin (1975). Bij Afscheid wilde ik het verhaal gaandeweg en ongemerkt laten wisselen van hoofdpersoon. Ik wilde het soort verrassing bereiken dat ik beleefd had bij The End of the Affair. Dat boek is zo verrassend! Je denkt dat die vrouw Sarah een minnaar heeft, en dan blijkt het allemaal heel anders te zitten. Dan word je van je voeten gelicht. Ik dacht toen: wat een bekrompen man ben ik, om dat te verwachten. Net zo bekrompen als de ik-verteller, die de vrouw probeert te betrappen. Zo krijg je een les voor je hele leven.

,,Wat we weten is vaak bekrompen. Door te schrijven, onpartijdig te schrijven eigenlijk, kun je leren van je eigen personages, kun je boven je eigen standpunt uit komen. Het is moeilijk, want als je weer te veel begrijpt, dan heb je geen drama. Ik heb, als man, altijd moeite gehad om te schrijven: `het is een aantrekkelijke man'. In De eeuwige hond heb ik het gedaan, ik ben nu zo ver dat ik ook het standpunt van een vrouw kan zien en vanuit een vrouw kan denken.

,,Een bepaald soort macho-schrijvers als Hemingway vertelt rechttoe rechtaan naar één punt toe. Ze cijferen zichzelf niet weg. Greene is subtieler, hij benadert het onderwerp van opzij, zorgt voor verrassende sensaties, heeft een lange adem. Ik vergelijk een boek wel eens met een raket. Hoeveel trappen van verbranding heb je? Ik wil in mijn werk eigenlijk steeds een derde trap afschieten, er nòg een verrassende wending in brengen. En de lezer, eigenlijk bekrompen, komt op dat punt en ontdekt dat hij nog niet aan het eind is, dat het nog even verder gaat.

,,Ook als je op driekwart van The end of the Affair bent, verwacht je het einde, maar dan gaat het nog eens vijftig pagina's door. Je hebt goeie films waarin dat ook zit, waarbij het verhaal aan het slot nog eens helemaal wordt omgegooid. Het kan zijn dat Graham Greene van tevoren precies wist wat hij ging doen. Want dit is niet het soort boek dat op experimentele wijze ontstaat tijdens het schrijven. Greene bereidt zijn effecten zorgvuldig voor. Dat je daar van tevoren niets van merkt, is een teken van zijn meesterschap.''

Graham Greene, `The End of the Affair'. Vintage, 2001, 192 blz. ƒ33,40. Vertaald als `Het einde van het spel', door H.J. Scheepmaker, Contact, 235 blz. ƒ39,91

    • Martijn Meijer