Gelegenheid maakt de dief

Nu een voormalige directeur van één van de grote Nederlandse bouwbedrijven met een schaduwboekhouding naar buiten is getreden waaruit onderlinge prijsafspraken moeten blijken, wijzen Tweede Kamerleden aannemers direct als hoofdschuldigen aan. Als wordt bewezen dat er sprake is van prijsafspraken bij overheidsaanbestedingen, rijst de vraag of de gelegenheid niet de dief heeft gemaakt.

De besteding van overheidsopdrachten gaat doorgaans als volgt: de overheid ontwikkelt het bouwwerk grotendeels zelf, maakt een onderverdeling in nauwkeurig gespecificeerde deelactiviteiten en besteedt deze activiteiten vervolgens afzonderlijk aan; de marktpartijen voeren vervolgens een `voorgekauwde' deelactiviteit uit.

De opdrachtgever is verantwoordelijk voor opdrachtformulering, conceptueel ontwerp en gedetailleerd ontwerp en voert soms ook de directie bij realisatie. Ontwerpfouten zijn de opdrachtnemer niet aan te rekenen, omdat het bouwwerk voldoet aan de eisen van de opdrachtgever. Gunning van de opdracht vindt in de meeste gevallen plaats aan de hand van de goedkoopste aanbieding. Zo wordt het voor aannemers wel gemakkelijk gemaakt onderlinge prijsafspraken te maken.

Het ministerie van Economische Zaken heeft eerder een lans gebroken voor het aanbesteden op een innovatieve wijze. Dat kan bijvoorbeeld via een `integrale' aanpak. De overheid betrekt dan marktpartijen al bij de ontwerpfase. Door ontwerp, uitvoering en eventueel ook latere fasen, als onderhoud en exploitatie, integraal aan te besteden, geeft de overheid aannemers de ruimte een totaaloplossing op basis van een duidelijke probleemstelling te ontwikkelen. Marktpartijen worden uitgedaagd zich niet alleen te onderscheiden in prijs, maar ook in kwaliteit. Het vormen van een kartel wordt dan een stuk lastiger.

Een innovatieve aanpak van aanbestedingen stelt niet alleen hoge eisen aan marktpartijen, maar ook aan opdrachtgevers. En hier wringt de schoen. In zijn algemeenheid beschikken overheden over onvoldoende `inkoopexpertise'. En voor zover deze al voorhanden is, wordt deze er pas in de transactiefase (de aanbesteding) bij betrokken. Het is echter veel effectiever al bij het formuleren van de opdracht – als inkoopstrategieën nog moeten worden ontwikkeld – een beroep te doen op inkoopdeskundigen.

Wil de overheid werkelijk tot een efficiënt inkoopbeleid komen, zal de verantwoordelijkheid voor het inkoopbeleid als taak bij iemand op het hoogste niveau moeten worden neergelegd en zullen inkoopfuncties carrièreposities moeten worden. Gelet op het bedrag van meer dan 60 miljard gulden, dat jaarlijks aan overheidsopdrachten wordt geplaatst, een gerechtvaardigde eis.

Waar politici zich druk over moeten maken, is professionalisering van het inkoop- en aanbestedingsbeleid van de overheid. Daar is alle reden voor, want in de periode 1998-2020 wordt voor circa 397 miljard gulden geïnvesteerd in de infrastructuur. Goed op de winkel passen zal direct al een besparing van enkele procenten van dit enorme bedrag opleveren. Efficiënt inkoopbeleid en een actief contractmanagement zullen tot aanzienlijke kostenbesparingen leiden.

Mr H.J. van der Horst adviseert overheden bij inkoopvraagstukken en begeleidt complexe Europese aanbestedingen.