Terroristische porno

In 1961 bracht het boek Hidden Persuaders van Vance Packard een grote schok teweeg. Reclamemakers zouden verborgen verleiders verstoppen in de plaatjes van reclamespotjes. Wie goed keek kon de letters s-e-x ontdekken in de schaduwen van een zojuist ingeschonken glas cola, en bij nadere inspectie vertoonden de ijsklontjes in een glas whiskey de vormen van een vrouwelijk naakt. Tussen de beeldjes van een film zouden onherkenbaar korte flitsen van voedsel opgenomen zijn, die de eetlust van kijkers opwekten.

Verborgen verleiders riepen de verontwaardiging van consumenten op: onbewust werden ze door de plaatjes aangespoord tot commerciële handelingen. Ruim veertig jaar na Packards opzienbarende studie lijken subliminale boodschappen allang niet meer nodig. Inmiddels worden we openlijk doodgegooid met expliciet seksuele plaatjes, al dan niet gekoppeld aan reclames voor hamburgers en drank.

Verborgen verleiders spreken echter meer tot de verbeelding dan openlijke boodschappen, ook bij het opsporen van de daders van de aanslagen van 11 september en de daarop volgende intimidatie met miltvuurbrieven. De videobeelden van Bin Laden mogen niet direct door CNN worden getoond omdat ze gecodeerde boodschappen kunnen bevatten voor leden van het Al-Qaeda netwerk.

Elk gebaar en detail in de beelden wordt door de veiligheidsdiensten minutieus ontrafeld. Een via internet verspreide en gemanipuleerde foto van Bin Laden waarop de terroristenleider te zien was met Bert (van Sesamstraat) wekte grote argwaan bij de autoriteiten. Toch zijn de foto's waarop de leider expliciet staat afgebeeld te gemakkelijke bliksemafleiders; volgens de New York Times zijn de communicatiemethoden van het verdachte netwerk veel subtieler.

Een speciale eenheid van de Amerikaanse veiligheidsdiensten onderzoekt de laatste maanden het gebruik van steganografie door terroristen. Steganografie (kennis van het geheime schrift) is eeuwenoud; de oude Grieken schreven al boodschappen op hout waarna ze de tekens bedekten met een laag was en de boodschap onzichtbaar werd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zochten de geheime diensten van de geallieerden naar gecodeerde boodschappen in Duitse kruiswoordpuzzels. In het tijdperk van de digitale beeldcultuur heeft de steganografie een metamorfose ondergaan. Geheime codes zitten vooral in digitale foto's, echter niet zozeer in de afbeelding zelf als wel in de onherkenbare bewerking van bestaande plaatjes.

Beelden die via internet voor iedereen toegankelijk zijn kunnen zo subtiel worden gemanipuleerd dat niemand de bewerking ziet, alleen degenen die bij de afspraak betrokken zijn. De enige manier om die boodschappen op te sporen is gebruik te maken van computerprogramma's die de afwijkingen van verwachte datapatronen kunnen blootleggen. Onderzoekers hebben gemerkt dat de encryptieprogramma's voor steganografie enorme populariteit genieten.

Blijkbaar is het spelletje om geheime boodschappen door te geven via het aanbrengen van subtiele manipulaties in openbare digitale beelden voor velen een favoriete manier van communiceren. De boodschappen zelf zijn nauwelijks te herkennen en de zenders zijn niet te traceren omdat ze meestal gebruik maken van zeer druk bezochte plaatsen op internet. De Amerikaanse opsporingsbeambten richten zich in hun detectivewerk dan ook vooral op populaire websites als de digitale marktplaats E-Bay en de vele pornografische sites op internet. De voordelen zijn evident: het verkeer op deze sites is druk en daardoor zijn bezoekers anoniem.

Eigenlijk is de moderne steganografie het omgekeerde van de subliminale boodschappen die Vance Packard aan het licht bracht. De verborgen verleiders in reclames trachtten met onzichtbare seks expliciet commerciële boodschappen over te brengen. Nu worden terroristen ervan verdacht dat ze subtiele politieke boodschappen verstoppen in hardcore pornografische plaatjes. Beelden die velen zien, maar waar slechts een enkeling de niet-seksuele, politieke betekenis uithaalt. De verborgen leiders zijn de hidden persuaders van de 21ste eeuw.