Speelfilm over het fabriceren van mythes

,,Rosebud is a sled!'', sist scenarioschrijver Herman Mankiewicz (John Malkovich) naar de premièregasten van het door hem en Orson Welles (Liev Schreiber) geschreven Citizen Kane, veinzend de clou van het lang verwachte meesterwerk prijs te geven. We schrijven 1 mei 1941, vijf dagen voor Welles' 26ste verjaardag, en de speelfilm RKO 281 over de totstandkoming van Citizen Kane is bijna ten einde. De pogingen van krantenmagnaat William Randolph Hearst (James Cromwell) om de vertoning van de film van de RKO-studio met als geheimzinnige werktitel `281' te verhinderen zijn mislukt. RKO-studiochef George Schaefer (Roy Scheider) stond pal tegen alle dreigementen van Hearst (1863-1951), die in de film terecht een verkapte biografie van zijn eigen persoon herkende. Pogingen van Hearst om via MGM-baas Louis B. Mayer (David Suchet) alle kopieën van de film op te kopen en te vernietigen liepen schipbreuk op Hearsts dreigende faillissement en een filippica van Welles tegen de aandeelhouders van RKO. Bijna was de film, die nu algemeen wordt beschouwd als de beste Amerikaanse productie aller tijden, verloren gegaan. Een eindtitel stelt: ,,Citizen Kane opened to rave reviews and indifferent box office results.'' De Nederlandse ondertitels vertalen deze slotzin als: ,,De film werd een groot succes!'', maar dezelfde vertaler had eerder al Mankiewicz' uitspraak weergegeven als ,,Rosebud is een slet.''

Je zou de Nederlandse distributeur van RKO 281, in 1999 uitgekomen als Amerikaanse televisiefilm, willen prijzen voor het besluit deze uitstekende fictieve reconstructie van een belangrijke episode uit de filmgeschiedenis in de Nederlandse bioscoop uit te brengen (in één zaal voorafgegaan door de volledige Citizen Kane), maar waarom wordt die cinefiele daad weer bijna tenietgedaan door de slordige, onverschillige vertaling? Ook de geschiedenis van RKO 281 was verre van probleemloos. De productie van de broers Ridley en Tony Scott zou aanvankelijk een grote bioscoopfilm worden, maar de studio's zagen geen brood in dit onderwerp voor een breed publiek. Dus koos Ridley Scott een ander scenario van John Logan uit voor zijn volgende film, Gladiator, en liet de regie van RKO 281 over aan de jonge Brit Benjamin Ross, die het als tv-film in Londen mocht opnemen, zij het met grote sterren in de hoofdrollen.

Knap vindt en zoekt de film de overeenkomsten tussen Hearst en Welles (1915-1985), zonder partij te trekken voor het over het paard getilde wonderkind of de fascistoïde asceet, legt de mechanismen van Hollywood in zijn bloeitijd bloot, en schetst bewonderenswaardige portretten van bijvoorbeeld de alcoholistische scenarioschrijver Mankiewicz (Malkovich) en

Hearsts maîtresse Marion Davies (Melanie Griffith). `Mank' en Welles verspreidden het rucht dat `rozenknop' Hearsts koosnaampje was voor Davies' geslachtsdeel. In de film was het Kane's laatste woord en de naam van zijn sleetje, het brandende symbool van een verloren jeugd, volgens anderen was het de naam van de kinderfiets van Mankiewicz. Zo worden mythen gefabriceerd, door handige illusionisten aan wie RKO 281 voorbeeldig eer bewijst.

RKO 281. Regie: Benjamin Ross. Met: Liev Schreiber, John Malkovich, Roy Scheider, John Cromwell, Melanie Griffith, Brenda Blethyn. In 9 bioscopen. Citizen Kane. Regie: Orson Welles. In: Rialto, Amsterdam, dag.17.50u, behalve di.