Pappen en nathouden

Ondernemingsraden zijn er voor het bedrijf als geheel: werknemers, directie en aandeelhouders. Ze worden steeds serieuzer genomen als gesprekspartner van de directie. Maar in tijden van massaontslag sneeuwen ze snel onder omdat het belang van aandeelhouders voorgaat. ,,We zijn belazerd.'

Caroline Sarolea voelt zich de bedrogen echtgenote. In juli zei de voorzitster van KPN's centrale ondernemingsraad (COR) in het bedrijfsblad KPN Nu: ,,Ik vind wel dat we goed op de hoogte worden gehouden. Op een gegeven moment belde (bestuursvoorzitter) Paul Smits me elke dag op om me bij te praten over de actuele situatie.' Vijf maanden later zegt Sarolea: ,,We zijn belazerd.' Pappen en nathouden. Dat is wat de KPN-directie het afgelopen jaar met haar ondernemingsraad heeft gedaan.

Medezeggenschap is een groot goed in Nederland, maar stelt het wat voor? Ondernemingsraden lijken vooralsnog weinig te kunnen uitrichten tegen de ontslaggolf die op dit moment door het land raast. ABN Amro, Getronics, Lucent, KLM, KPN. Ook Sarolea is voor het blok gezet: KPN moet 4.800 man gedwongen ontslaan, anders gaat het telecombedrijf failliet, zo luidt de boodschap van de raad van bestuur. Het afgelopen jaar kreeg zij van datzelfde bestuur telkens te horen dat KPN weliswaar problemen had, maar dat er geen noodsituatie was.

Ondernemingsraden hebben de afgelopen twintig jaar aan gezag gewonnen binnen Nederlandse bedrijven. Hun taak volgens de wet: het belang van de onderneming als geheel verdedigen. Dus niet alleen dat van de directie, de aandeelhouders of de werknemers. Maar bij grote strategische gebeurtenissen blijkt dat de ondernemingsraad anno 2001 nog steeds onvolwassen is, zegt de Groningse hoogleraar arbeidsverhoudingen en corporate governance Rienk Goodijk. Het belang van de onderneming en de werknemers raakt makkelijk ondergesneeuwd door de belangen van aandeelhouders, de eigenaren. Ondernemingsraden kunnen in zo'n situatie geen vuist maken. ,,De OR heeft nog te weinig macht', zegt Goodijk.

Vroeger stelde de OR helemaal weinig voor. Vóór de wettelijke verzelfstandiging in 1979 waren ondernemingsraden vooral doorgeefluiken voor informatie van de directie, de OR-voorzitter was zelfs afkomstig uit de directiegelederen. Tegenwoordig moeten ze minimaal twee keer per jaar worden gehoord door de raad van bestuur. Ze mogen meedenken en adviezen uitbrengen. Vetorecht hebben ze niet. De leden van de OR worden om de drie jaar gekozen door het personeel.

Cijfers ontbreken, maar Goodijk en andere deskundigen zeggen dat ondernemingsraden hun leden steeds vaker op cursus sturen. Sarolea van KPN heeft vorig jaar een postdoctorale opleiding bedrijfskunde gedaan met een module `financiën'. Bij ABN Amro is de voorzitter van de centrale ondernemingsraad en de Europese ondernemingsraad, Hans Westerhuis, volledig vrijgesteld om zijn OR-werk te doen. Ook doen ondernemingsraden steeds vaker een beroep op externe adviseurs, die worden betaald door de werkgever. De COR van KPN beschikt over een eigen financiële accountant, een jurist en een consultant. Er is geen limiet aan het aantal adviseurs dat mag worden aangetrokken. De werkgever mag alleen bezwaar maken tegen de kosten, niet tegen de persoon die door de ondernemingsraad naar voren wordt geschoven.

,,Anticiperen is de trend', zegt Bert Krijger, adjunct-directeur van het GBIO, een instituut dat cursussen geeft aan OR-leden. Zijn lesmateriaal weerspiegelt die trend, zegt hij. ,,De nieuwe generatie cursussen gaat over financiële boekhouding en strategie.' Een paar jaar geleden werd ook in de wet vastgelegd dat directies hun ondernemingsraden ten minste twee keer per jaar moeten voorlichten over de langetermijnontwikkelingen. ,,Ondernemingsraden werden vroeger vaak laat geïnformeerd door de raad van bestuur', zegt hoogleraar Goodijk. ,,Ze konden dan alleen maar reageren achteraf.' Dat gaat nu anders. OR-leden zijn semi-professionals die van werkgevers de kans krijgen om hun wettelijke taak te volbrengen.

Toch is de animo voor het OR-werk de afgelopen tien jaar sterk afgenomen. Volgens Goodijk, die ook als adviseur voor ondernemingsraden werkt, vinden werknemers de combinatie van gewoon werk en OR-activiteiten te zwaar. En, zegt hij, door de economische voorspoed van de jaren negentig is OR-werk minder spannend. Bovendien zijn jonge mensen vooral bezig met hun carrière. Hans Westerhuis van ABN Amro: ,,We krijgen moeilijk kandidaten omdat OR-werk tijdrovend is. Mensen die carrière willen maken zijn bang dat ze uit zicht raken als ze drie jaar lang een paar dagen per week kwijt zijn aan de OR. De samenleving individualiseert, ook binnen bedrijven.'

Sommige bedrijven, zoals Ahold, proberen het OR-werk aantrekkelijker te maken door OR-leden te betalen. ,,Dat is niet de bedoeling', zegt Krijger van het GBIO. ,,OR-werk gaat om medezeggenschap van werknemers en is geen baan op zichzelf.'

In goede tijden hebben directie en OR hetzelfde belang. Niet in de laatste plaats omdat veel werknemers tegenwoordig ook aandelen en opties hebben in hun bedrijf, zegt Westerhuis. Maakt het bedrijf winst, dan zijn zij zeker van hun baan, stijgt hun winstuitkering én stijgt de waarde van hun aandelen. Met dit inzicht zei oud-premier Margaret Thatcher eind jaren zeventig al te hopen dat er onder de Britse arbeiders binnen een decennium meer aandeelhouders zouden zijn dan vakbondsleden. Vraag is of die idylle standhoudt nu het economische tij keert.

Bij de positieversterking van ondernemingsraden is volgens Goodijk een belangrijke rol weggelegd voor de raad van commissarissen. Commissarissen, die toezicht houden op de raad van bestuur, kunnen belangrijke en machtige bondgenoten zijn voor een OR. ,,De commissarissen horen een onafhankelijke positie in te nemen', zegt Goodijk. In de praktijk valt dit vaak tegen. ,,Er is de afgelopen twintig jaar onvoldoende toezicht geweest.' De Sociaal-Economische Raad heeft de regering geadviseerd de OR meer invloed te geven bij de benoeming van commissarissen. Zo'n maatregel zou de ondernemingsraden volgens Goodijk veel meer gewicht geven.

Bij ABN Amro valt voorlopig geen belangenconflict te ontwaren. De COR staat volledig achter het plan van de directie om honderden kleine bankvestigingen te vervangen door een tachtigtal moderne kantoren. Ook als dit leidt tot het verlies van 6.000 banen, uitgesmeerd over de komende drie jaar. ,,Wij konden geen beter alternatief voor het bedrijf bedenken', zegt Westerhuis. De mensen die hun baan kwijtraken, krijgen óf een forse vertrekbonus óf worden geholpen bij het vinden van een nieuwe baan.

De ooit bij KPN zo innige sfeer tussen COR en directie is grondig verpest, zegt Caroline Sarolea, nu ze weet dat de leiding steeds een te rooskleurig beeld heeft gegeven van de financiële situatie. Volgens de COR-voorzitster heeft haar eigen accountant goed werk verricht, maar ook voor hem bleek het onmogelijk om alle relevante informatie op tafel te krijgen. ,,Als wij wat vroegen dan wisten ze daar toch weer handig omheen te zeilen met antwoorden waarmee we wel tevreden waren', zegt Sarolea. ,,Sommige zaken kwamen gewoon niet op tafel met het argument dat het om bedrijfsgeheimen ging of om koersgevoelige informatie.' Sarolea heeft onder meer nooit een bevredigend antwoord gekregen op vragen over de `opgeblazen' balans van KPN, de vaak gehoorde kritiek dat KPN aan dochterbedrijven (KPN Mobile) in de boekhouding een te hoge waarde toekent.

Te intensief contact tussen bestuur en OR is altijd ongezond, stelt Krijger vast, omdat de sfeer te informeel kan worden. De OR wordt in dat geval `medeplichtig' gemaakt, zegt hij. Krijger: ,,Er komt een enorme druk op de OR-voorzitter te liggen. Het gebeurt vaak dat het bestuur zegt: we willen best meer vertellen als het onder ons blijft. Het bestuur kan later altijd zeggen dat bepaalde dingen wel degelijk aan de OR-voorzitter zijn verteld. Afstand houden is daarom beter.' Maar volgens Sarolea is intensief contact juist een voordeel. ,,Je krijgt meer te horen, maar je moet gewoon `nee' durven zeggen. Ik ga trouwens nooit naar recepties of zo.'

Springt de ondernemingsraad in tijden van crisis op de bres voor ontslagen werknemers? Nee, zegt Westerhuis, de OR is er dan nog steeds voor de héle onderneming. Wel eist de OR voor het personeel dat ontslagen wordt een `sociaal plan' dat de vakbond moet invullen. ,,De vakbond is onafhankelijker, want die is niet in dienst van de werkgever, zoals wij, zij kunnen met de directie onderhandelen over een sociaal plan voor de ontslagen werknemers', zegt Westerhuis. ,,Als ondernemingsraad bedenk je scenario's waar de grootste groep binnen het bedrijf wat aan heeft.'

Zelfs de vakbond springt niet zonder meer op de bres voor die `slachtoffers', blijkt uit een gesprek met FNV-bestuurder voor de banksector Huug Gorter. ,,Je moet als vakbond bekijken hoeveel energie en geld je besteedt aan de slachtoffers en hoeveel aan de groep werknemers die achterblijft. Je kunt niet alleen op de slachtoffers letten.' Als de vakbond onmiddellijk ruzie trapt met de werkgever en OR wegens een massaontslag, dan verpest dat de relatie die nodig is voor de volgende CAO-onderhandelingen., zegt Gorter. ,,Wij zijn niet altijd op een conflict uit, zoals de Franse vakbonden. De kans op resultaat is groter als je start vanuit een harmonieuze relatie.'

Sarolea van KPN vindt ook dat zij nu aan de hele onderneming en de lange termijn moet blijven denken, al verliest ze waarschijnlijk zelf haar baan. Zij heeft nog wel een scenario waar `de grootste groep' binnen KPN wat aan heeft: een nieuwe raad van bestuur. Zij betwijfelt of het huidige bestuur, dat verantwoordelijk is voor de financiële malaise bij KPN, wel in staat is het bedrijf er weer bovenop te helpen. ,,Dat is een teer punt, we zijn er nog niet uit.'

Gerectificeerd

Advieskantoren

In het artikel Pappen en Nathouden (in de krant van woensdag 14 november, pagina 16) staat dat ABN Amro honderden bankkantoren vervangt door 80 advieskantoren. Dit is onjuist. ABN Amro sluit ongeveer 100 kantoren, en houdt er 570 over, waarvan 80 advieskantoor zijn.

    • Stéphane Alonso