Justitie vermijdt risico's bij bouwfraude

Bij de Schipholtunnel werd bouwfraude in het verleden al bewezen. Toch heeft het openbaar ministerie de zaak nu geschikt. Gaat Justitie lankmoedig met dit soort zaken om?

Met grote gretigheid zette minister Korthals (Justitie) de laatste dagen een justitieel onderzoek naar bouwfraude op poten. De publicatie van beschuldigingen van tipgever Ad Bos (die hij allang kende), gecombineerd met de plotselinge bereidwilligheid van de tipgever diens bewijzen gratis te overleggen, brachten Korthals alsnog tot de formatie van een omvangrijk team dat de zaak moet uitzoeken.

Temidden van dit wapengekletter kwam het justitiële apparaat gisteravond plots met een ander bericht over bouwfraude naar buiten. De zaak van de Schipholspoortunnel, waarover al ruim tweeëneenhalf jaar geleden een rapport gereedkwam dat wederrechtelijk voordeel door aannemers van circa 80 miljoen gulden becijferde, is officieel door het OM in Haarlem geschikt.

Onderdeel van de schikking is dat de aannemers (HBG, NS-dochter Strukton en de bouwcombinatie KSS) twintig miljoen gulden terugbetalen aan opdrachtgever NS. Het spoorbedrijf retourneert vijftig miljoen aan Verkeer en Waterstaat (dat de tunnel bekostigde); minister Netelenbos vorderde eerder tachtig en, enkele maanden later, 65 miljoen. Omdat een terechtzitting waarschijnlijk geen hogere straffen zou opleveren kan de zaak afgedaan worden met een boete, vindt het OM: alledrie de aannemers betalen één miljoen gulden. Het OM is mede tot deze schikking overgegaan omdat rechtspersonen geen celstraf opgelegd kan worden, meldt het persbericht.

Bij de Schipholspoortunnel gaat het om andere strafbare feiten dan hetgeen door oud-directeur Bos van Koop Tjuchem aan de orde is gesteld. Bos heeft een schaduwboekhouding waarin het profijt per bedrijf van illegale prijsafspraken is terug te lezen. Hiermee laten aannemers zich stiekem door de opdrachtgever betalen voor de kosten die ze maken om aan openbare inschrijvingen deel te nemen de Europese Commissie beboette deze Hollandse gewoonte al in 1992.

Inzake de Schipholtunnel is van dergelijke prijsafspraken niets gebleken. Dat project is destijds, in 1989, niet eens openbaar aanbesteed. De gunning aan HBG en Strukton gebeurde wegens haast ondershands. Tijdens de bouw bleek dat de bedrijven hun winsten `wegschreven' met valse facturen. Er was een contract waarin de winst voor de aannemers was bepaald op 2,65 procent van de bouwsom. Aannemers en NS beklaagden zich gedurende het project bij Verkeer en Waterstaat dat het departement het project te krap had begroot. Daarom verstrekte het ministerie opdrachtgever NS in 1995 een extra subsidie van 130 miljoen gulden.

Achteraf is echter gebleken dat de aannemers toen al winsten maakten die de afgesproken 2,65 procent verre ontstegen: Netelenbos becijferde na afloop van het project een aannemerswinst van 18,9 procent.

Het ministerie achterhaalde dit dankzij klokkenluider John Zinhagel. Hij werkte op de administratie en zag steeds facturen voorbij komen met kosten die onmogelijk gemaakt konden zijn. Hij weigerde ze af te tekenen en werd in 1997 weggepest. Als daarna door zijn toedoen een justitie-onderzoek op poten wordt gezet, beschimpt oud-werkgever Strukton hem als ,,een ex-werknemer die bezig is zijn wrok op ons bot te vieren''. (Hun zaken zijn niet identiek maar ook Ad Bos wordt nu op dergelijke wijze door de ex-werkgever neergezet.)

Een forensisch onderzoek brengt aan het licht dat Zinhagel de vinger terecht heeft opgestoken. Vastgesteld wordt dat voor een kleine dertig miljoen gulden valse facturen zijn ingediend. Ook zijn efficiencywinsten en inkoopkortingen, waarmee de winst verder opliep, niet door de aannemers aan de staat gemeld. Voor Netelenbos is de uitkomst van dit onderzoek begin vorig jaar aanleiding 80 miljoen subsidie van NS terug te vorderen wat NS (dan nog) weigerde.

Als de zaak in de publiciteit komt, erkennen de aannemers dat ze vals hebben gefactureerd en hun winsten ,,bovenmatig'' waren. Maar ze weerspreken dat ze hun winsten met de valse rekeningen maskeerden. Ze zeggen dat de contractuele clausule waarin de winst is bepaald op 2,65 procent niet hard is, en schreven de valse facturen om zo hun winsten in de tijd naar voren te halen.

In ieder geval leert de zaak van de Schipholtunnel dat betrokken bedrijven erg geroutineerd zijn in het uitwisselen van valse rekeningen. Hoe groot of klein ook vele ondernemers blijken bereid rekeningen te sturen voor diensten die (zo) niet zijn verleend. Hier is mogelijk een parallel met de schaduwboekhouding van Bos. Als diens verhaal klopt, hebben grote aannemers voortdurend inkomsten die ze moeten verbergen: dat kan alleen door valse facturen te schrijven of een zwarte kas te voeren.

Dat het OM in Haarlem de zaak niettemin ging schikken, is al ruim een jaar bekend. Kenners van het dossier wijzen erop dat het OM-onderzoek weinig heeft toegevoegd aan hetgeen forensische accountants eerder vonden. Niettemin zijn er, alleen al op grond van de verklaringen van Zinhagel, sterke aanwijzingen over wie het stelsel van valse facturen regisseerde. Deze mensen ontspringen de dans. Het OM heeft met zijn schikking overwegingen van efficiency (`meer halen we er niet uit') laten prevaleren en het risico van een mislukking (zie Operatie Clickfonds) gemeden. Dit speelt temeer nu NS-dochter Strukton een fragiel bestaan leidt: een openbare terechtzitting zou de doodsteek voor het bedrijf kunnen betekenen. Dat Kamerlid Van Gijzel schande spreekt van de schikking geeft eens te meer de spanning aan tussen de werkelijkheid van de klokkenluider en de beperkte mogelijkheden en grote risico's waarmee het OM in dit soort onderzoeken heeft te maken.

Voor Ad Bos is het nuttig vast stil te staan bij de afloop die de zaak voor klokkenluider Zinhagel heeft gehad. Zijn gelijk is onderbouwd, maar hij heeft er niets aan overgehouden behalve zijn ontslag.