Voor zwervers, eenzamen en zieken

Vorige week donderdagavond begon het BNN-programma Storing op Radio 1 aan de Roemruchte Radio Reeks, waarin twintig Nederlandse radiostations de revue passeren, steeds om 20.30 uur.

Het idee is om wekelijks een zender door middel van interviews en fragmenten voor te stellen en dan een rapportcijfer te geven. Dat laatste gebeurt door het radiopanel onder leiding van Paul van Liempt. Het eerst was Arrow Classic Rock aan de beurt (het kreeg een 6), deze donderdag komt Classic FM onder de loep, de week erop 747AM, gevolgd door Q the beat en Radio 10FM.

Wat een mens moet met de conclusie dat Arrow een zesje krijgt omdat het ongeveer hetzelfde biedt als een verzamelplaat met jaren-zeventigrock, aangezien het nonstop muziek uitzendt en alleen 's avonds af en toe een presentator heeft, is onduidelijk. Het beste wat je over het RRR-initiatief kunt zeggen is dat het mensen door compacte productinformatie attent maakt op minder bekende zenders.

In de minidocu over Arrow zei de directeur van het station dat de zender weliswaar veel oude muziek uitzendt, maar dat het hedendaagse radio is. Sinds de jaren zeventig zijn er andere manieren ontstaan om radio te maken en ook andere stijlen van luisteren. Hij bedoelde dat: 1. computers goedkoper zijn in het opzetten en afspelen van plaatjes dan mensen en 2. dat radio meer dan vroeger wordt gebruikt als muzak. De uitdrukking `stijlen van luisteren' riep bij mij heel andere associaties op dan in de RRR-kraam te pas kwamen.

Ik stelde me Arrow Classic Rock opeens voor als het ideale station voor gescheiden mannen, die even aandachtig als wezenloos hun verdriet en eenzaamheid het hoofd bieden door zich te troosten met de muziek uit hun jeugd. Ik herinner me een lente waarin ik verscheurd werd door liefdesverdriet en hele dagen op een stoel bij de radio zat. Ik staarde naar de luidspreker, alsof ik de eindeloze stroom topveertigpop eruit kon zien komen. Ergens, zo vermoedde en hoopte ik, zou een boodschap voor mij verborgen zijn, een raadgeving, een uitweg uit mijn lethargie.

Die kwam na weken luisteren, in de vorm van het duet van Peter Tosh en Mick Jagger Walk and don't look back. De strekking van het lied was: een vrolijk en onverschillig nieuw begin, schoon schip. Bovendien had het een opwekkende melodie en een lenig ritme, die ik in mijn studentenkamer luid meezingend en met verende tred tot me nam. Het was een geval van radio-exorcisme, de hit zong mijn verdriet weg.

Een andere uitgesproken luisterstijl is die van de dakloze of bedelaar, die op straat naar een radio luistert. Soms wordt een oorverdovende boombox op de schouder gedragen, soms wordt een kleine transistor tegen het oor gedrukt. Het radioluisteren in het openbaar, zonder koptelefoon of oordoppen hoort bij hun verschijning, net als hun lompen of hun vervilte haar. Het is een aandachttrekker, de ene keer provocerend, een andere meelijwekkend. De meest aangrijpende gevallen zijn die waarin de luisteraar opgaat in de stemmen van het wereldnieuws en de berichten brabbelend van commentaar voorziet.

Iedereen kent de specifieke ervaring van het luisteren naar de radio vanaf een ziekbed. Tijd en ruimte zijn hol en stroperig geworden, alleen het oor heeft nog iets van de oude veerkracht behouden en projecteert het door de radio gebodene indringend op de hersenschors. Het is de meest uitgesproken lichamelijke radio-luisterstijl die ik ken. Zelden is de beleefde afstand tot de wereld en hoe ze klinkt groter, zelden de suggestieve kracht van stemmen en geluiden groter dan voor een koortsig, verveeld en pijnlijk lichaam.

De typologie van luisterstijlen is hiermee nog lang niet compleet. Het zal wel niets zijn voor de jongens van Storing bij BNN, maar er bestaan verbanden tussen de verschillende luisterstijlen en het scala aan radiostations. Mij lijkt een dergelijk onderzoek boeiende radio opleveren. Maar op welk station is zulke radio te beluisteren?