Pappano wil alles: dirigeren, spelen, leiden

Dirigent/pianist Antonio Pappano, de nieuwe muzikaal directeur van Covent Garden, was nog maar zelden in Amsterdam te beluisteren. Volgende week dirigeert hij er de Missa Solemnis van Beethoven. ,,Zoals Beethoven opzag naar God, zo zie ik op naar de Missa Solemnis.''

Het kantoor van de Koninklijke Muntschouwburg in Brussel is een oase van rust, omsloten door een sluis van deuren. Bovenin, op de zesde etage, bevindt zich het kamertje van Antonio Pappano, muziekdirecteur sinds 1992. Met drie nieuwe operaproducties (Der Rosenkavalier, Aida en La damnation de Faust) en drie concertprogramma's markeert Pappano dit seizoen zijn afscheid van Brussel. In september 2002 verhuist hij naar Londen, waar hij Bernard Haitink opvolgt als muzikaal directeur van het Royal Opera House in Covent Garden.

,,Het wordt een druk laatste jaar voor mij hier in Brussel'', erkent Pappano. ,,Dat is niet bewust zo gepland, maar ik vind het eigenlijk wel prettig. Het laat me weinig tijd voor nostalgie over de fase die ik beëindig. De musici van het orkest van de Munt en ik hebben de afgelopen negen jaar hard moeten werken voor de flexibiliteit en virtuositeit die het orkest nu typeren.''

De benoeming van Antonio Pappano als nieuwe muzikale topman in Covent Garden verliep niet zonder omhaal van woorden in de omvangrijke Britse pers. Anders dan Haitink, wiens verantwoordelijkheid zich in de praktijk goeddeels beperkte tot de producties waaraan hij zelf meewerkte, heeft Pappano de volledige artistieke leiding over de invulling van de programmering naar zich toegetrokken.

,,De muzikale kwaliteit van een operavoorstelling hangt sterk samen met wat er op het podium gebeurt'', vindt Pappano. En dus houdt hij de keuze voor bepaalde zangers, dirigenten en regisseurs graag in eigen hand. ,,Voor het publiek ben ik natuurlijk in de eerste plaats dirigent. Niemand interesseert zich voor de hele bureaucratische molen die aan een voorstelling vooraf gaat. Maar míj trekt dat proces nu juist wel. Het is in de muziekbusiness erg verleidelijk om je helemaal blind te staren op je eigen specialisme. Maar ik heb ontdekt dat ik het naast het dirigeren en pianospelen erg leuk vind zelf de artistieke koers te bepalen. Mensen te overtuigen van mijn ideeën en de manier waarop die het beste kunnen worden uitgevoerd.''

Antonio Pappano (1959) spreekt Engels met een Amerikaanse klank, een Britse tongval en Italiaanse charme. Hij werd geboren in Londen, maar verhuisde in zijn schooltijd met zijn Italiaanse ouders naar Connecticut. Op zijn tiende begeleidde hij de zangstudenten van zijn vader, in zijn puberteit verdiende hij bij als barpianist en tien jaar later werkte hij als assistent-dirigent bij de New York City Opera. In 1990, nog weer tien jaar later, werd Pappano muzikaal directeur van de Norwegian National Opera, in 1992 gevolgd door eenzelfde positie bij de Munt in Brussel.

Inmiddels is Pappano door toedoen van zijn muzikale energie, gevoel voor zangers, fabuleuze pianotechniek en kwaliteiten als orkestbouwer de meest succesvolle operadirigent sinds James Levine. In Amsterdam was Pappano nog nauwelijks te gast. Hij dirigeerde er een concertante opera en begeleidde op memorabele wijze twee liedrecitals van Barbara Bonney in de Grote en de Kleine Zaal van het Concertgebouw.

Maar dit seizoen is Antonio Pappano tweemaal met koor en orkest van de Munt in het Concertgebouw te gast: na Beethovens Missa Solemnis volgende week, dirigeert Pappano in juni een concertante uitvoering van La damnation de Faust van Berlioz.

,,Het is de eerste keer dat ik de Missa Solemnis dirigeer'', vertelt Pappano. ,,Daarom ben ik blij dat ik het werk met mijn eigen orkest kan ontdekken. Want vergis je niet, de Missa is een extreem lastig werk om in te studeren. Als pianist loop ik tijdens repertoirestudie automatisch naar de piano om akkoorden uit te zoeken. Maar bij de Missa helpt die methode al snel niet meer, en moet je heel veel tijd steken in het bestuderen van de orkestpartituur. Die oogt zoals hij klinkt. Hecht, ondoordringbaar, gecompliceerd.''

Er zijn véél stukken in Beethovens oeuvre die als hoogtepunten worden aangemerkt, benadrukt Pappano. ,,De Eroica, de Vijfde symfonie, de Negende symfonie, Fidelio, de pianosonates op. 109, 110, 111. En dan de late strijkkwartetten! Maar tóch bevindt zich de Missa Solemnis op een eigen hoogte.

,,Dat enorme orkest, de dragende rol van het nog enormere koor — alleen al die aspecten maken het werk uniek. Maar daarnaast is er ook nog de inhoud. Beethoven had het altijd over humaniteit, het belang van een hechte gemeenschap. Dat element vind je óók in de Missa, gekoppeld aan een diep doorvoeld godsbesef.''

Pappano denkt graag na over het hoe en waarom van de noten die hij dirigeert, vertelt hij. ,,Neem de extreem oncomfortabele ligging van de koorpartijen. Dat is een intrigerend gegeven! Is het Beethovens doofheid die hem zulke onmogelijke noten ingeeft? Ik denk het niet. Ik denk dat het lastige kooraandeel, met heel véél heel hoge noten, wordt verklaard door de manier waarop Beethoven naar het Goddelijke opzag. Hoe anders bereik je Hem in al zijn Majesteitelijkheid dan door hoog te zingen? Gloria, Gloria, Glo-o-riA!!

,,En dan denk je dat je er bent, en deelt het orkest nog drie rake klappen uit. Dat soort extase is de Missa Solemnis ten voeten uit. Je begint op honderd procent en schakelt door naar honderdtwintig procent. En zoals Beethoven opzag naar God, zo zie ik op mijn beurt op naar de Missa Solemnis.

,,Dat enorme doek van klank, dat is iets intens overweldigends. Je moet sterk in je schoenen staan om dát gevoel op het publiek over te dragen. Want je kunt als dirigent niet lekker zwelgen in ontzag, maar moet die grootheid bij de lurven zien te grijpen. Mijn God, dat is een immense affaire!''

De balans tussen het symfonische en het opera-repertoire waar Pappano tot nu toe streng aan vasthield, zal bij zijn aantreden in Covent Garden naar de opera uitschieten.

,,Dat kan niet anders. Het eerste jaar neem ik de tijd om te wennen in Londen, me thuis te gaan voelen, een privéleven op te bouwen. Maar vanaf mijn tweede seizoen ben ik wel van plan ook weer concerten en liedrecitals in mijn agenda op te nemen. Waarom kiezen als het niet hoeft?''

Missa Solemnis van L. van Beethoven door Koor en Orkest van de Koninklijke Muntschouwburg o.l.v. Antonio Pappano m.m.v. Angela Denoke, Randi Stene, Glenn Winslade en Franz Josef Selig; 20/11 Concertgebouw, Amsterdam. Res. (020) 6718345; www.concertgebouw.nl.