Loven en bieden rond bouwfraude

Twee jaar poogde het OM het bewijs van omvangrijke bouwfraude in handen te krijgen. Een TV-programma had veel minder tijd nodig. Wat ging er mis tussen het OM en Ad Bos?

Likkebaardend, aldus een betrokkene, reageert toenmalig officier van justitie R. de Groot van het landelijk parket twee jaar geleden als Ad Bos, ex-technisch directeur van bouwbedrijf Koop Tjuchem, bewijzen van omvangrijke bouwfraude komt aanbieden.

In korte tijd roept De Groot een team specialisten bij elkaar: financiële experts, fiscale rechercheurs en medewerkers van de Mededingingsautoriteit (NMa). Hun wordt gevraagd Bos' aanbod te beoordelen: een schaduwboekhouding waarin per bedrijf het profijt is genoemd van illegale prijsafspraken die bouwbedrijven maken tijdens openbare aanbestedingen.

De schaduwboekhouding, oordelen de specialisten, vormt geen onbetwistbaar bewijs. Het gaat om handgeschreven notities, de auteur ervan is onbekend. Maar sterk materiaal is het zeker. Een berekening van de NMa leert dat de overheid jaarlijks voor minstens 100 miljoen gulden wordt benadeeld. Geruchten die al jaren rondgaan, worden met het materiaal bevestigd: bedrijven die deelnemen aan een openbare inschrijving ontvangen een som van het winnende bedrijf. Zo blijft een praktijk in stand – de `rekenvergoedingen' – die past in de Hollandse karteltraditie, die lange tijd expliciet door de Nederlandse wetgever was toegestaan, maar die al in 1991 door de Europese Commissie is beboet.

De Commissie redeneert dat dit rekenwerk, dat voorafgaat aan de aanbesteding, tot het ondernemersrisico behoort. De bedrijven vinden het redelijk dat ze ervoor worden vergoed door de opdrachtgever. Bij grote projecten gaat het algauw om tientallen miljoenen guldens; de Nederlandse wetgever verbiedt de rekenvergoedingen officieel in 1998.

Er is, zo luidt medio 1999 het advies aan officier van justitie De Groot, alle reden om met meneer Bos in zee te gaan. En zo geschiedt. Bos overlegt kopieën van de schaduwboekhouding, De Groot wil de originelen. Die kosten geld, zegt Bos. Het spel van loven en bieden komt in die tijd nauwelijks op gang. De Groot laat doorklinken dat hij complicaties ziet: indien Bos aan de prijsafspraken heeft meegedaan, zoals hij zelf aangeeft, kan ook hij verdachte worden.

Een type opmerkingen dat Bos bruskeert. De man, zegt een adviseur, voelt zich die dagen toch al gekrenkt. Hij is onterecht aan de dijk gezet door directeur Koop van Koop Tjuchem, vindt hij. Hij heeft zijn informatie eerder vergeefs aan Railinfrabeheer van NS (inmiddels Verkeer en Waterstaat) aangeboden. Hij meent dat hij zijn nek uitsteekt. En nu wordt hij toegesproken als de eerste de beste verdáchte. Nadere complicatie is dat Bos zich in het overleg met het OM laat vergezellen door een advocaat, L. Heukels die een zo groot mogelijke prijs voor zijn cliënt wil binnenhalen.

Deze patstelling, die begin 2000 eigenlijk al is bereikt, blijft tot afgelopen zomer staande. Dan maakt het landelijk parket van het OM officieel bekend dat men het verhaal van Bos serieus heeft genomen (zijn naam valt niet), maar geen akkoord kon worden bereikt over het tipgeld. Daarom start men geen strafrechtelijk onderzoek. Het OM wil maximaal 50.000 gulden geven voor de schaduwboekhouding, Bos vraagt drie ton, aldus het OM op 7 augustus in deze krant. Overleg met minister Korthals (Justitie) en procureur-generaal De Wijkerslooth heeft het OM bevestigd in de juistheid van de beslissing, aldus woordvoerder W. de Bruin destijds.

Maar nadat Bos afgelopen vrijdag in Zembla zijn verhaal openlijk doet, en de politieke opwinding groot is, blijkt hij alsnog bereid de schaduwboekhouding aan het OM te verstrekken – zonder tegenprestatie, aldus het Kamerlid Van Gijzel (PvdA). Hij heeft het afgelopen anderhalf jaar in contact met Bos gestaan, en de onderhandelingen met het OM op de voet gevolgd. Van Gijzel vindt dat het OM onvoldoende heeft gedaan om tot een deal met Bos te komen, Hij krijgt vrijdagavond van Bos de toezegging van een gratis overdracht - waarna het Kamerlid een lijntje met Korthals legt. ,,Bos voelde zich niet serieus genomen door het OM, het is hem nooit om het geld gegaan'', zegt Van Gijzel.

Feit is dat Bos tijdens zijn onderhandelingen met het OM drie officieren van justitie meemaakte. De eerste, De Groot, vertrekt vorig jaar plotseling bij het OM. Diens opvolger, Harry Stikkelbroek, met wie de intensiefste gesprekken worden gevoerd, keert dit voorjaar om privéredenen terug naar een baan op een ander parket. Dan komt de zaak op het bord van Paul Frielink, die zich weer volledig moet inwerken.

Bovendien is er achteraf misverstand over de drie ton tipgeld die Bos zou hebben gevraagd. Bos heeft de Kamerleden Van Gijzel en Leers (CDA) laten weten dat hij überhaupt geen tipgeld wenste: hij heeft het OM slechts zijn expertise aangeboden en vroeg daarvoor een vergoeding. ,,Uitgaande van twee jaar werk heeft Bos zijn uurprijs genoemd, dan kom je op drie ton'', aldus een deelnemer aan een gesprek van Bos met officier van justitie Stikkelbroek.

Bij het OM benadrukt men andere feiten. Altijd is duidelijk geweest dat een tipgeld van 50.000 gulden het maximum was, dat heeft tenslotte ook de minister duidelijk gemaakt. Toch bleven Bos en advocaat Heukels maar om hogere bedragen vragen. Bos wist bovendien allang dat het OM zijn expertise niet kon inhuren, zegt het OM: een mogelijke verdachte betrekt men niet in een strafrechtelijk onderzoek. ,,Het was duidelijk dat 50.000 gulden het maximum was, en ook dat Bos en zijn advocaat dat niet genoeg vonden'', aldus De Bruin. Vorige week heeft Bos die advocaat overigens de laan uitgestuurd. ,,Ik ontving een vriendelijk briefje: alle zaken waren ten einde'', aldus Heukels. ,,Daarna kwam de heer Bos op televisie.'' Sindsdien wil hij zijn schaduwboekhouding dus toch afgeven - gratis. Maar of een succesvolle vervolging van de bouwfraudeurs zo dichterbij is gekomen? Een betrokkene: ,,De verdachten zijn via de publiciteit van hun verdenking op de hoogte worden gesteld. Dat helpt meestal niet.''

    • Tom-Jan Meeus