Charismatisch standwerker

President Megawati Soekarnoputri liet vandaag via haar superminister voor Veiligheidszaken weten `bezorgd' te zijn en ,,het gebeurde te betreuren''. Woedende aanhangers van de vermoorde leider noemden dat vandaag `minnetjes'. De chef-staf van de landmacht, generaal Endriartono Sutarto, drukte zijn leedwezen uit met de familie, want de dode had ,,hoe dan ook zijn steentje bijgedragen aan de terugkeer van Irian Jaya in de schoot van de Republiek Indonesië''. Parlementsvoorzitter Akbar Tandjung eerde in deze oud-partijgenoot een ,,strijder voor het Papoeavolk'' en vermoedde vandaag `politieke motieven' achter de moord.

De militaire commandant van de provincie Papoea, generaal-majoor Mahidin Simbolon, zei vanmorgen dat de Papoealeider was gestorven aan ,,een zwak hart'' en dat er op zijn lichaam geen sporen van geweldpleging waren gevonden. Merkwaardig. Getuigen die het lichaam van de dode borgen, stelden vast dat zijn gezicht blauwzwart zag, zijn tong uit zijn mond hing, in zijn neus geronnen bloed zat en dat zowel hals als polsen striemen vertoonden.

De reacties spreken boekdelen. Theys Hiyo Eluay – hij zou deze week 64 worden – was even omstreden als de omstandigheden waaronder hij de dood vond. Zowel onder zijn eigen volk als onder Indonesische gezagsdragers zijn de meningen sterk verdeeld.

Als jongeman was deze Sentani-Papoea van de noordkust een bewonderaar van de Indonesische nationalist Soekarno en in redenaarstalent deed hij nauwelijks onder voor zijn idool. Na de overdracht van westelijk Nieuw-Guinea door Nederland, in 1963, sloot Theys zich aan bij de `rood-witte' (pro-Indonesische) Papoeajeugd die het leger hielp bij razzia's onder voorstanders van onafhankelijkheid. Hij kan krachtens de adat (gewoonterecht) enig gezag doen gelden door zijn familiebanden. Oudere volksgenoten weten te vertellen dat er op de bodem van het Sentanimeer lijken liggen van onafhankelijkheidsstrijders. Theys c.s. zouden die geboeid en met stenen verzwaard in het meer hebben gegooid.

In 1977 werd Theys namens Golkar, het politieke vehikel van Soeharto, lid van het provinciale parlement van (toen nog) Irian Jaya. De gouverneur verhief hem in de jaren tachtig tot voorzitter van het door het Soehartobewind geformeerde Adatlichaam, een positie zonder werkelijke macht, maar in die dagen een comfortabele vrijplaats voor volgzame Papoeanotabelen. In 1992 werd Theys, na drie periodes, niet herkozen in het streekparlement. Toen begon zijn `bekering'.

Na de val van Soeharto liet hij zich op 12 november 1999, zijn 62ste verjaardag, uitroepen tot `Grote Leider van het Papoeavolk' en eiste hij onafhankelijkheid voor `West-Papoea'. Op 1 december, 38 jaar nadat Nederland de Papoea's een vlag en volkslied gunde, liet hij in het centrum van Jayapura de oude Morgenster hijsen. Hij vormde, met financiële steun van de Jakartaanse gangsterbaas Yorris Raweyai – half Chinees, half Papoea – de Satgas Papua, een ordedienst van stedelijke randgroepjongeren die hem hondstrouw was. Toen 400 inheemse notabelen in februari 2000 een Papoearaad en een Papoea-Presidium (PDP) kozen, dreigde Theys met de Satgas als hij geen voorzitter zou worden. De anderen wantrouwden Theys' standwerk, maar gaven toe.

Vorig jaar september keerde het tij. President Wahid, die het PDP het voordeel van de twijfel gunde, moest bakzeil halen en een coalitie van nationalisten en militairen ontketende een golf van repressie tegen het herleefde Papoea-nationalisme. Theys en vier andere PDP-leden werden aangeklaagd wegens `subversie'. Theys – bekeerling of opportunist – werd door Jakarta tot martelaar gemaakt. Die metamorfose is gisteren voltooid.

    • Dirk Vlasblom