Altijd op zoek naar tegenstand

Aan ideeën geen gebrek, maar hij mist het geduld om er steun voor te verwerven. Geen wonder dat staatssecretaris Van der Ploeg (Cultuur) kritiek krijgt. Maar toch: ,,Nooit eerder was er zoveel extra geld voor cultuur.'

Zelfs als hij niets doet, weet staatssecretaris Rick van der Ploeg de krant te halen. Afgelopen week kreeg hij de schuld van de crisis bij het Holland Festival. Van der Ploegs aarzeling over een forse subsidieverhoging kost het festival de kop, aldus de opgestapte bestuursvoorzitter Tjeenk Willink.

Meestal is het juist wat hij wél doet. Zoals onlangs in een interview met de Volkskrant, waarin hij zei: ,,Nog eens een Kamerlidmaatschap van vier jaar betekent een uitholling van mijn intellectuele kapitaal'.

Het was `onhandig geformuleerd', erkent Van der Ploeg. Hij had beter kunnen spreken over wetenschappelijk kapitaal. Dan was het duidelijk geweest dat hij uitsluitend naar zichzelf verwees, en niet naar de intellectuele capaciteiten van het gemiddelde Kamerlid. Hij wilde alleen maar eerlijk zijn, door nu al te zeggen dat hij na de verkiezingen volgend jaar niet beschikbaar is voor de Kamer. Wel voor een ministerspost. En, zo schreef Van der Ploeg in een briefje aan Kamervoorzitter Van Nieuwenhoven: ,,Mocht de leiding van de PvdA geen beroep op mij doen voor een volgend kabinet, dan is het waarschijnlijk dat ik mijn wetenschappelijke carrière hervat.'

Hoe waarschijnlijk is het dat de leiding van de PvdA een beroep doet op Van der Ploeg? Niet erg, volgens een recent artikel in deze krant. De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, die zijn beleidsterreinen cultuur en media tot op de bodem heeft omgewoeld, heeft zijn politieke krediet verspeeld, meenden anonieme bronnen. Ook binnen zijn eigen partij, omdat hij `het politieke handwerk' niet beheerst. Dus vielen de collega's gretig over hem heen, toen Van der Ploeg in het tv-programma Barend & Van Dorp afstand leek te nemen van het kabinetsbeleid inzake de Amerikaanse aanval op Afghanistan. Dat viel nogal mee, bleek toen hij bij Kok op het matje werd geroepen, maar het rumoer was er niet minder om.

Rumoer is niet nieuw voor Van der Ploeg. Hij houdt van het debat, is altijd op zoek naar tegenstand, zeggen de mensen met wie hij gewerkt heeft. Hij heeft lak aan gevestigde belangen, is graag tegendraads. Hij is snel verveeld, en schroomt niet om dat te laten merken. Na acht jaar politiek is hij nog steeds meer wetenschapper dan politicus, meer student dan bewindspersoon. Jeltje van Nieuwenhoven: ,,Rick is een klein jongetje dat het prachtig vindt dat hij meedoet in de grote wereld.'

Zijn manier van opereren past niet in de Nederlandse politieke cultuur, meent Gitta Luiten, tot voor kort zijn politiek adviseur. ,,Als staatssecretaris onderschatte hij in het begin dat zijn positie anders was dan die van wetenschapper of Kamerlid. Mensen zijn het minder makkelijk oneens met een bewindspersoon.'

Als Van der Ploeg terugkeert naar de wetenschap, is dat een verlies voor de politiek, vindt Adri Duivesteijn, vice-fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer. ,,Mensen die zich onderscheiden wekken weerstand. Maar dit soort creatieve geesten zijn hard nodig in de politiek, je hebt er een paar nodig die de rest scherp houdt.'

Als mensen niet over zijn beleid vallen, dan wel over zijn gevoel voor humor. Zijn voorkeur gaat uit naar de categorie Brits-oubollig-dubbelzinnig, zijn favoriete tv-serie is Are you being served? In interviews begint hij over het ontembare libido van bonobo-apen, zijn in Engeland wonende zoon heeft als initialen B.O. (Boris Oliver, maar ook: Body Odour). Vriend Aart de Zeeuw, hoogleraar economie in Tilburg: ,,Hij plaagt graag, en omdat de meeste mensen in verwarring raken als het over seks gaat, gaan z'n grappen daar over. Dat is heel effectief. Maar soms denk ik ook: hè toe nou.'

Bij de grappen hoort een reputatie, en die luidt: geen vrouw is veilig in zijn omgeving. Kamerlid Femke Halsema herinnert zich een diner in Duitsland met omroepvoorzitters en Kamerleden, waar Van der Ploeg gastheer was. ,,Rick kwam veel te laat binnenzeilen met een bloedmooie zwarte vrouw, die volgens hem ook nog heel intelligent was. Ze gingen samen op één stoel zitten, nibbelden wat aan het voorgerecht en verdwenen om niet meer gezien te worden.' De womanizer-reputatie zegt de betrokkene niets. ,,Ik heb altijd een vaste vriendin. Voor sommige mensen is het kennelijk heel vreemd dat je met een andere vrouw naar het theater gaat dan met je vriendin.' Ex-vriendin Petra van der Ham: ,,Hij wordt achterna gezeten, veel vrouwen vallen voor mannen met macht.'

Van der Ham had acht jaar lang een relatie met Van der Ploeg (,,een zeer intensieve tijd, je kunt die jaren dubbel rekenen') en verhuisde begin jaren '90 met hem van Tilburg naar Amsterdam, waar Van der Ploeg nog steeds woont. Van der Ham: ,,Een erg leuke tijd, er kwamen veel studenten over de vloer, we leerden samen de stad en de cultuur kennen.' Van der Ploeg ziet twee à drie theatervoorstellingen per week. Thuis hangt werk van Marlene Dumas en Roy Villevoye, hij houdt van Schubert en Raymond van 't Groenewoud. En hij zit minimaal een uur per dag in bad, om te lezen, te bellen en na te denken.

Frederick van der Ploeg groeide op in Rotterdam, in een van de drie gezinnen met elk vier kinderen die zijn vader er op na hield. Engeland was dichtbij: zijn moeder kwam er vandaan, zijn vader meldde zich in de oorlog bij de RAF en maakte er daarna fortuin met een grootwinkelbedrijf, een advertentiebedrijf en renpaarden. Scharrelen zat Ricks vader in het bloed, in Nederland handelde hij ook nog in tuin- en sportartikelen. Hij overleed toen Rick achttien was.

De enige zoon met voldoende zakelijk inzicht om de onderneming over te nemen, koos voor de wetenschap. Tijdens zijn studie wis- en natuurkunde in Brighton ontmoette hij Carol Alexander, die de moeder van zijn zoon Boris werd, maar van wie hij later scheidde. Zij is nu hoogleraar risisco-management in Reading.

Het etiket `briljant' kleeft aan Van der Ploeg sinds het begin van zijn wetenschappelijke carrière, als econoom aan het prestigieuze Kings College in Cambridge. Gevormd door de Engelse academische traditie kwam hij in 1985 terug naar Nederland, waar hij op z'n 29ste hoogleraar werd aan de KUB, en zes jaar later aan de UvA. Hij haalde interessante gastdocenten naar Nederland en publiceerde veel.

Hij hoorde bij de internationale top, vindt Sweder van Wijnbergen, hoogleraar economie in Amsterdam. Geen wereldtop, vindt collega Ben Heijdra uit Groningen, die veel artikelen schreef met Van der Ploeg. ,,Slim genoeg, maar te ongedurig. Een fantastische aanjager, een ideeëngenerator, maar mist het geduld om ze uit te werken.' Ook De Zeeuw noemt ongeduld als obstakel op de weg naar de wereldtop. ,,Het is niet helemaal duidelijk wat hij als wetenschapper had kunnen bereiken.'

Van der Ploeg erkent zijn ongedurigheid, maar beschouwt dat als kracht. ,,Anderen willen hun leven lang één bepaald vakgebied uitmelken, mijn verdienste ligt in onverwachte combinaties.' Een terugkeer naar de wetenschap is volgens de drie economen geen probleem. Heijdra: ,,We willen 'm graag hebben in Groningen.' Van Wijnbergen: ,,Een paar maanden bijlezen en hij is weer bij. Maar het zou me verbazen als hij nog het geduld kan opbrengen voor de wetenschap.' En de politiek kan 'm goed gebruiken, denkt Van Wijnbergen. ,,Hij is een van de weinigen in het kabinet met een visie die niet uit opiniepeilingen komt. Als minister van Economische Zaken zou hij lijn kunnen brengen in de chaos van de privatisering.'

In 1994 hoorde Van der Ploeg, met Adri Duivesteijn, Rob Oudkerk en Marjet van Zuijlen, bij het ploegje buitenstaanders dat door partijvoorzitter Felix Rottenberg de Tweede Kamer werd binnengehaald om de PvdA te vernieuwen. Als financieel woordvoerder pleitte hij voor meer marktwerking, wat niet door alle partijgenoten werd gewaardeerd. Hij noemde zich graag een liberal met één a, maar soms was hij voor de PvdA juist te links. Zijn pleidooi voor beperking van de hypotheekrente-aftrek in het PvdA-blad Socialisme & Democratie werd door de partijleiding in de kiem gesmoord, en Van der Ploeg heeft er sindsdien niets meer over gezegd. Jammer, zegt een enkele partijgenoot, dat hij zich op cruciale momenten conformeert aan de partijlijn.

De echte heibel begon met zijn volgende politieke ambt, als staatssecretaris voor cultuur- en mediabeleid. `Cultuur als confrontatie' was de naam van de Uitgangspuntennotitie, waarin meer aandacht voor de vraag naar cultuur werd bepleit, in plaats van exclusieve aandacht voor het aanbod. Confrontatie met het publiek, bedoelde Van der Ploeg, maar het werd een confrontatie tussen politiek en makers, tussen bewindspersoon en parlement, en tussen de makers onderling.

De verhoudingen zijn verstoord, zeggen politieke tegenstanders, en er is weinig bereikt. Atzo Nicolaï, cultuurwoordvoerder van de VVD: ,,De tegenstellingen, bijvoorbeeld die tussen allochtoon en gevestigd, zijn verscherpt.' Halsema (GroenLinks): ,,De eerste twee jaar heeft hij veel ideeën gelanceerd, maar daarna is het stilgevallen.' Volgens Van der Ploeg is het nog te vroeg om over zijn beleid te oordelen. Zijn maatregelen voor meer allochtonen en jongeren in de zalen en op de podia, meer cultuureducatie op middelbare scholen en behoud van cultureel erfgoed moeten zich nog bewijzen.

Marianne Versteegh van belangenorganisatie Kunsten '92: ,,Hij is een knap strateeg, hij heeft zijn plannen bijna allemaal door de Kamer geloodst. Hij heeft de Kamer gemanipuleerd met onduidelijke cijfers. Er zijn allerlei potjes gekomen voor verschillende soorten beleid, dat speelt de sector parten. Hij is teveel een econoom gebleken, hij heeft geprobeerd om intellectuele en creatieve bagage te kapitaliseren. Kunst laat zich niet sturen langs lijnen van politieke prioriteiten. Eigenlijk is het een ouderwetse overschatting van de maakbaarheid van de samenleving.' Het grootste slachtoffer van Van der Ploeg wordt volgens Versteegh de Raad voor Cultuur. ,,De politieke sturing is vergroot, het adviesorgaan wordt gemarginaliseerd.'

De econoom is er niet in geslaagd om de kunstenaars voor zich te winnen. En dat terwijl hij heeft bereikt wat de kunst het liefste wil van de politiek: meer geld. Goochelen met cijfers hoort bij Van der Ploeg, maar volgens een vorige week gepubliceerde berekening van Kunsten '92 is er de komende periode jaarlijks 217 miljoen extra beschikbaar. Tot ergernis van velen weigerde Van der Ploeg om daarvoor te bedelen bij minister Zalm, hij sprokkelde het liever bij elkaar door creatief samen te werken met andere ministeries. Ook planologie is cultuur, in de ogen van Van der Ploeg. Het is de grote paradox van de afgelopen vier jaar. Atzo Nicolaï: ,,Nooit eerder was er zoveel extra geld voor cultuur, en nooit eerder was er zoveel verzet.'

De verklaring is wederom, net als het bij het niet ten volle benutte wetenschappelijke talent: ongedurigheid. Femke Halsema: ,,Rick is niet in staat om een gedachte af te maken. Hij vergeet zijn overwinningen te creëren.'

Aan ideeën geen gebrek, maar de uitwerking laat Van der Ploeg graag aan anderen over. Hij mist het geduld om steun te verwerven voor zijn plannen, en om zijn vele ingevingen om te zetten in beleid, laat staan wetgeving. Bovendien is er hij niet op uit om aardig gevonden te worden. Gitta Luiten: ,,In de culturele sector had men niet het gevoel dat hij voor hen opkwam. Dat was wel zo, maar hij is geen monomane belangenbehartiger. Hij is een goed politicus, maar niet per se een goede bestuurder.'

Van der Ploeg heeft zich nooit opgesteld als beroepspoliticus, en wekt al een jaar lang de indruk dat hij het wel gezien heeft. Als dat al zo is, geldt dat alleen voor zijn huidige functie, zeggen mensen om hem heen. Cultuur was eigenlijk te `smal', vindt Adri Duivesteijn. ,,Een bredere portefeuille was beter geweest voor iemand met zijn intellectuele kapitaal. Hij had misschien moeten wachten op Economische Zaken of Financiën.' Volgens Jeltje van Nieuwenhoven is het niet te laat: ,,Hij zou een uitstekende minister van Economische Zaken zijn.'

Van der Ploeg wil geen voorkeur uitspreken: ,,Het is goed om sommige dingen in het leven aan het toeval over te laten.' Maar, heeft hij toe, zijn politieke ambities zijn nog niet gedoofd.

Gerectificeerd

Van der Ploeg

In het Curriculum vitae van Rick van der Ploeg (in de krant van maandag 12 november, pagina 2) is een onjuiste naam van zijn vriendin vermeld. Zijn partner heet Marleen Janssen Groesbeek.

    • Mark Duursma