Weerzin tegen pensioen kost geld

Veel werknemers zijn wars van pensioenregelingen. Maar wie weigert zich in deze arbeidsvoorwaarde te verdiepen, kan voor onaangename verrassingen komen te staan.

Negen van de tien werknemers nemen deel aan een pensioenregeling. Toch weet bijna niemand exact hoe deze arbeidsvoorwaarde werkt. Dat is gek, want pensioen draait om heel veel geld. Jaar na jaar stromen de premies van miljoenen mensen in een geldzee van nu zo'n 1.000 miljard gulden bij ruim 900 pensioenfondsen. Krijgt u daarvan straks optimaal uitgekeerd? Velen mijden het antwoord op die vraag. Jonge werknemers vinden pensioen eindeloos ver weg; dertigers en veertigers achten pensioen saai en onbegrijpelijk; en (bijna) gepensioneerden ontkennen mogelijke pensioenproblemen. Ze hebben immers een eeuwigheid voor dit (vermeende) recht betaald.

Wie weigert zijn pensioenregeling te begrijpen, is ,,eigenlijk een beetje dom'', oordeelt mr. Marja Dijkman, jurist bij de ledenservice van de Nederlandse Bond voor Pensioenbelangen (NBP). ,,Alle regelingen zijn verschillend. Daarnaast zijn er wettelijke voorschriften. Elke belangrijke gebeurtenis in je leven kan daardoor een onverwacht pensioenkantje hebben. Als je ongeveer weet wat er kan gebeuren en waarop je invloed kunt uitoefenen, benut je kansen en voorkom je onaangename verrassingen.''

Een pensioenreglement is geen algemeen geldende wet, maar de beschrijving van een per organisatie verschillende arbeidsvoorwaarde, waaraan een werknemer levenslang is gebonden. Het latere uitkeringsniveau wisselt enorm. De zuivere eindloonregeling – pensioen gebaseerd op laatste salaris – is het mooist. Minder hard zijn gematigde eindloonregelingen, middelloonregelingen, vaste bedragen regelingen, beschikbare premiesystemen en combinatieregelingen. Ook de indexatiewijze kan veel geld schelen. De ene regeling indexeert met de loonontwikkeling, de andere op grond van een bestuursbesluit, en nog altijd biedt 14 procent van de pensioenregelingen helemaal geen indexatie. Opbouwpercentages belopen voorts minder dan 1,5 procent tot meer dan 2,3 procent per jaar. In het eerste geval moet je, afhankelijk van je pensioenreglement, soms maar liefst 47 jaar zwoegen om de pensioennorm van 70 procent te halen. Verder kan veel schelen of de regeling behalve ouderdomspensioen ook weduwen-, partner-, wezen- of invaliditeitspensioen biedt. Ook de franchise, het bedrag aan basisoverheidspensioen dat uw regeling inplant als inkomensaanvulling, is invloedrijk. De ene regeling gaat ervan uit dat u straks AOW voor samenwonenden ontvangt; een andere gaat uit van het minimumloon of een vast bedrag.

Het scala aan regelingen, de keuzemogelijkheden en wettelijke voorschriften werpen veel vragen op. De NBP helpt zijn 20.000 leden met juridisch advies. ,,Vooral net gepensioneerden bellen veel'', weet Marja Dijkman. ,,Ineens willen ze weten hoe de AOW werkt en of hun pensioenbrief klopt.'' Vaak blijkt pas dan hoezeer reglementen binden. Dijkman: ,,Als er, zoals bij veel regelingen uit de jaren vijftig en zestig, geen indexatie is, kun je dat onrechtvaardig vinden, maar juridisch mag het. Je pensioen groeit dus gewoon niet.'' Vooral een niet-geïndexeerde middelloonregeling biedt, bij stijgende prijzen, een dieptreurig pensioenperspectief. Dijkman: ,,De schade kan meevallen als slechts een deel van je pensioen niet is geïndexeerd.'' De NBP helpt ook met het vinden van oude pensioenen (van bijvoorbeeld je partner). ,,In het laatste geval is het handig eerst oude collega's of chefs te zoeken'', adviseert Dijkman. ,,Die hebben het pensioen mogelijk al gevonden.''

Veel vragen bereiken Dijkman tegenwoordig over de uitruil van nabestaandenpensioen voor extra ouderdomspensioen. Deze keuzemogelijkheid wordt waarschijnlijk per januari verplicht. ABP en PGGM doen het echter al, maar geven de uitruil geen terugwerkende kracht. Sommige pensioenregelingen regelen dit al wél. Dijkman: ,,Elke alleenstaande die 65 jaar is of wordt, moet dat dan natuurlijk doen, want wegens je leeftijd zul je toch nooit nabestaandenpensioen voor een nieuwe relatie krijgen.'' Of uitruil in andere gevallen verstandig is, hangt mede af van de geboden uitruilverhouding. Een nabestaandenpensioen kan een partner nooit stiekem ontstolen worden. Partners moeten toestemming geven.

Echtscheiding had en heeft bijna altijd grote pensioengevolgen. Vóór 1981 gescheiden vrouwen hebben alleen onder strikte voorwaarden recht op 25 procent van het pensioen van hun ex-man. ,,Maar ook na 1981'', weet Dijkman, ,,werd bij echtscheiding regelmatig niet over pensioen gesproken.'' Pas sinds de Wet Pensioenverevening van 1995 raakt de partner die (het meeste) heeft opgebouwd, vaak een deel van zijn ouderdoms- en nabestaandenpensioen kwijt aan zijn ex. Althans, als alles goed is geregeld. ,,Advocaten laten op dit punt regelmatig steekjes vallen'', weet Dijkman. ,,Zo'n fout kan soms niet meer worden rechtgezet of alleen via een moeizame procedure.''

Ook nieuwe relaties zorgen voor pensioenverrassingen. Een veelvoorkomend misverstand bestaat over samenwonen of trouwen ná pensionering. Een nieuwe vrouw heeft dan meestal geen recht op nabestaandenpensioen als de man overlijdt. Mogelijk valt ze daardoor onverwachts terug op AOW. Dijkman: ,,Ook beseffen veel mensen niet dat een tweede echtgenote een karig nabestaandenpensioen kan wachten, omdat een fors deel toekomt aan de eerste vrouw. Dat soort dingen kun je maar beter vooruit weten.''

De flexibele loopbaan heeft tevens onverwachte pensioengevolgen. Bij baanwisseling moet je tegenwoordig afwegen of waardeoverdracht van pensioen naar een nieuw pensioenfonds gunstig is. Dijkman: ,,Aan de hand van de kenmerken van beide pensioenreglementen valt dat te bepalen.'' De NBP helpt ook met de becijfering van de financiële gevolgen van eerder stoppen met werken of de opname van ouderschaps-, opfris-, of studieverlof. Zo'n vakantie kan desastreuze gevolgen hebben als je tijdens je verlof arbeidsongeschikt raakt of overlijdt. Sommige regelingen baseren het nabestaanden- en/of arbeidsongeschiktheidspensioen namelijk op het lagere salaris uit de verlofperiode, terwijl de tijd tot de pensioendatum niet meer meetelt. Dijkman: ,,Overweeg je verlof, ga dat dan na.''

Goed geïnformeerd zijn over je pensioen is dus heel belangrijk, vindt Dijkman. Ze raadt iedere werknemer dringend aan zijn pensioenregeling(en) te lezen. Vaak is er naast een juridische ook een populaire versie, maar mogelijk kan ook de personeelsafdeling vragen beantwoorden. ,,Eigenlijk moet je al bij een sollicitatie naar de pensioenregeling vragen'', vindt de juriste. ,,Het is een afspraak waar je de rest van je leven mee moet doen.''

Website: www.pensioenbelangen.nl

    • Erica Verdegaal