Medicinaal water

Resten van medicijnen duiken op in Nederlandse rivieren en beken. In Duitsland zijn ze zelfs in drinkwater gevonden. Of het kwaad kan weet niemand.

In het Rijnwater bij Lobith zweven resten van de anticonceptie-pil. In het Maaswater bij Eijsden zijn pijnstillers, antibiotica, hart- en vaatmiddelen en anti-epileptische medicijnen aangetroffen. ``We vinden voortdurend restanten van geneesmiddelen in Nederlandse wateren. De grote vraag is natuurlijk of dat gevaar oplevert,'' zegt drs. M. Mons van het Kiwa, het kenniscentrum van de Nederlandse waterleidingbedrijven. Afgelopen woensdag was Mons aanwezig bij het symposium `Geneesmiddelen in het milieu' dat werd georganiseerd door het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in Bilthoven. De conclusie die daar werd getrokken: over de mogelijke risico's voor mens of natuur van medicijnresten in oppervlakte- of drinkwater is weinig bekend. Ook de Gezondheidsraad vindt dat. In een rapport dat afgelopen zomer verscheen, dringt ze aan op verder onderzoek.

Als potentieel gevaar voor het milieu zijn medicijnen lang over het hoofd gezien, zegt Mons. ``De aandacht ging vooral uit naar bestrijdingsmiddelen en hormoonverstorende stoffen zoals de pil en ftalaten.'' Tijdens het symposium op het RIVM werd duidelijk dat medicijnen niet voor niets aan dat rijtje zijn toegevoegd. Jaarlijks wordt in Nederland voor 400.000 kilo aan humane geneesmiddelen voorgeschreven. Aan diergeneesmiddelen nog veel meer. Alleen al aan antibiotica werd vorig jaar in de veesector 370.000 kilo voorgeschreven. Dat brengt het totaal op tenminste 770.000 kilo. Dat is nog steeds 14 keer minder dan de vorig jaar verkochte hoeveelheid bestrijdingsmiddelen, maar toch komt een meetbaar deel van al die medicijnen, voornamelijk via de ontlasting, in het milieu terecht. Blijkbaar worden niet alle medicijnen in het lichaam van mens of dier afgebroken. Een extreem voorbeeld daarvan zijn de tetracyclines, een groep van antibiotica waarmee varkens steeds vaker worden behandeld. Hun lichaam neemt slechts een paar procent op van die medicijnen. Ruim 95 procent schijten ze onafgebroken weer uit.

Medicijnen zijn ontworpen om een biologisch effect te hebben. Ze grijpen vaak aan op moleculaire mechanismen die algemeen in het dierenrijk voorkomen. Dus, zegt Mons, kun je verwachten dat medicijnresten ook een effect hebben op watervlooien, mossels of vissen.

Of de mens gevaar loopt, betwijfelt Mons overigens. In 1999 voerde het Kiwa als eerste in Nederland een breed onderzoek uit naar het voorkomen van elf medicinale stoffen in oppervlakte- en drinkwater. Ook werden metingen gedaan bij rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi's). Mons en haar collega's zochten bijvoorbeeld naar carbamazepine, het actieve bestanddeel van een aantal anti-epileptische geneesmiddelen, en erythromycine, een veelgebruikt antibioticum bij zowel mens als dier. In drinkwater konden ze de elf stoffen niet aantonen. Dat in Duitsland sommige geneesmiddelen wel in drinkwater zijn aangetroffen, kan Mons niet verklaren. Van clofibrinezuur, een afbraakproduct van een aantal cholesterolverlagende medicijnen, werd daar in een enkel geval zelfs een concentratie van 0,3 microgram per liter gemeten. ``Aan de hoge kant,'' aldus Mons. ``Maar voor de mens nog steeds niet gevaarlijk.''

Driehoeksmosselen

Mons trof de elf stoffen wel aan in Nederlands oppervlaktewater. Negen overstegen de grenswaarde van 0,01 microgram per liter, waarbij ecotoxicologisch onderzoek gewenst is (zie kader). Carbamazepine werd op één locatie zelfs in een concentratie van 0,3 microgram per liter gemeten. Ze geeft toe dat 0,3 microgram per liter aan de hoge kant is. ``Maar bij de drinkwaterzuivering wordt carbamazepine goed verwijderd, dus voor de mens is het risico verwaarloosbaar.''

Dat er effecten kunnen zijn op het waterleven, is bekend. De Amerikaan P. Fong deed drie jaar geleden onderzoek naar het effect van antidepressiva op driehoeksmosselen. Met name fluvoxamine, het actieve bestanddeel van Fevarin (van Solvay Pharma), stimuleerde al bij lage concentraties de voortplanting van de mosselen. Fluoxetine, het actieve bestanddeel van Prozac (van Eli Lilly), had een soortgelijk effect. Naar antidepressiva heeft het Kiwa geen metingen gedaan. Volgens ir. A. Derksen van het Amsterdamse adviesbureau Aquasense zijn er wereldwijd geen gegevens over concentraties van antidepressiva in rivieren, beken of sloten. Derksen publiceerde vier maanden geleden het rapport `Milieu-effecten van humane geneesmiddelen', gebaseerd op de tot nu toe beschikbare literatuur.

Derksen concludeert in haar studie dat er niet alleen weinig bekend is over de aanwezigheid van geneesmiddelen in oppervlaktewater, ook is onduidelijk welk type waterzuivering de medicijnresten het best afbreekt. Onderzoek aan afbraakproducten van geneesmiddelen (die meestal al in het menselijk lichaam ontstaan) wordt amper gedaan, terwijl die wellicht meer invloed hebben. Europese regelgeving voor de risicobeoordeling van geneesmiddelen in water laat al jaren op zich wachten.