Maat houden

Gatverdamme, toch niet weer een stukje over de oorlog of over de islam? Zo langzaamaan gaat dat toch ontzettend vervelen? Doe liever eens iets lolligs. Ik hoor deze geluiden om me heen en ik zou ook liever doen alsof alles weer koek en ei is. Maar dat kan ik niet, het spijt me. We staan vermoedelijk nog maar aan het begin van de internationale crisis die is veroorzaakt door de terreuraanval op Amerika. Ik word zelfs recalcitrant van de voelbare aandrang om de catastrofale gebeurtenissen bij te schrijven in het incidentenboek en met ferm gesloten ogen vrolijk door te gaan waar we gebleven waren.

Het is bijna onmogelijk er niet aan te denken, wat je ook doet. Ik las deze week een nieuw boek van Hafid Bouazza, Salomon, om een recensie te schrijven, en daar had ik de koran bij nodig. De koning Salomon waar Bouazza naar verwijst blijkt namelijk in allerlei legendes te figureren die niet in de bijbel voorkomen. Op zoek naar de mythe van Salomon stuitte ik in het heilige boek van de moslims per ongeluk meteen op een tekst die me weer midden in de actualiteit deed belanden. `En bestrijdt op de weg Allah's hen, die u bestrijden, maar overschrijdt niet de maat; Allah bemint niet hen die de maat overschrijden. En doodt hen waar gij hen aantreft en verdrijft hen van waarvan zij u hebben verdreven; maar de verzoeking is erger dan de doodslag.' (Vertaling van prof.dr. J.H. Kramers, Soera 2: 190, 191). Afgezien van het raadselachtige slot over de verzoeking (om de maat te overschrijden?) komt het nogal angstaanjagend over. Zolang mijn islamitische medeburgers zo'n tekst niet al te letterlijk nemen, is er weinig aan de hand. Maar o wee als heilige teksten worden opgevat als politieke richtlijnen, niet voor stammen in de woestijn, maar voor burgers in een moderne samenleving.

Bij mij wordt de krant bezorgd door een goedlachse, aardige jongen van Marokkaanse komaf. Vorige week heb ik M gewoon in de bus gekregen. Maar andere bezorgers die het magazine van deze krant niet bezorgden vanwege een koran op de omslag wisten volgens mij geen maat te houden. Het is verstandig dat daar geen staatszaak van is gemaakt. Daar staat tegenover dat het einde zoek is als bezorgers er een gewoonte van zouden maken de krant alleen maar te bezorgen als de inhoud hun bevalt. Dan werpen ze zich op als een censuurcommissie.

Vraag: staat de islam volgens de weigerachtige bezorgers vijandig tegenover de vrijheid van meningsuiting? Andere vraag: staan mensen die de islam uitroepen tot gevaar voor de westerse beschaving vijandig tegenover de vrijheid van godsdienst? Ik denk dat het allebei waar is en dat hier een duidelijke overeenkomst in valt te ontwaren, namelijk een gezamenlijke afkeer van pluriformiteit, verdraagzaamheid en door iedereen te respecteren grondrechten. In plaats daarvan, van twee kanten: een geborneerd groepsdenken.

De islam is zeker niet onverdraagzamer dan het christendom (in de Middeleeuwen tolereerden de Arabieren alle christelijke sektes, terwijl de kruisvaarders zeiden: doodt hen, de muzelmannen, waar gij hen aantreft). Hooguit kun je zeggen dat de islam door fanaten wordt misbruikt als inspiratiebron voor terroristen en dat de angst voor de islam wordt misbruikt door arrogante chauvinisten die geloven in westerse superioriteit.

Nu het verband met de oorlog. De strijd tegen het terrorisme is geen strijd voor westerse normen, maar voor universele waarden die per definitie ook gelden voor de islamitische wereld. Zijn de rechten van de mens, les droits de l'homme et du citoyen, dan geen zuiver `westerse' uitvinding? Zeker wel, maar deze uitvinding kan even universeel zijn als andere westerse uitvindingen, zoals het vliegtuig, de computer en het machinegeweer en even universeel als de algebra, het wiel en het schrift, die geen westerse uitvindingen zijn. Het is toch niet zo dat de Arabieren ons `hun' algebra hebben `opgelegd'? Het is even absurd te denken dat vrijheid van meningsuiting en vrijheid van godsdienst exclusief westers zouden zijn.

Het gevaar van iedere oorlog is intussen, behalve dood en verderf op massale schaal, dat juist deze waarden in het gedrang raken. Ook nu is dat akelig zichtbaar. In de Verenigde Staten staat de persvrijheid, hun hoogste goed, zwaar onder druk. Columnisten die vraagtekens zetten bij de politiek van Bush worden zonder pardon ontslagen, de networks zijn vrijwel gelijkgeschakeld en geven hun correspondenten richtlijnen over wat in hun verslaggeving al dan niet geoorloofd is, hoofdredacties bieden aan de lopende band hun excuses aan voor uitingen die als onpatriottisch worden ervaren. Een mediadeskundige legde volgens Associated Press uit dat ,,het hele idee van koele, objectieve journalistiek wegvalt als er mensen om je heen sterven''. Oorlog verdraagt zich ook niet zo goed met onbelemmerd politiek debat. In het Congres heeft welgeteld één volksvertegenwoordiger een afwijkend geluid laten horen. Dat zijn omineuze verschijnselen.

In Europa publiceren de media onbekommerd kritiek op de oorlog, misschien omdat hier geen ,,mensen om je heen sterven''. Nog wel. Maar zodra militairen uit de Europese landen actief aan de oorlog gaan deelnemen, treedt ook hier verkramping in. In Duitsland bijvoorbeeld zetten de regeringspartijen SPD en Groenen critici in eigen kring onder zware druk om volgende week in de Bondsdag voor de troepenzendingen te stemmen: afwijkende meningen eventjes ongewenst.

Als politiek debat, kritiek, twijfel de kop in wordt gedrukt, kan dat als een boemerang werken op de brede steun die de strijd tegen het terrorisme tot nu toe heeft gehad. Steun ja, maar blinde steun? Parlementen en media mogen zich nooit laten verblinden. In Nederland hebben we deze week ook een voorproefje gehad van politieke benauwdheid, toen Kok met steun van de Kamermeerderheid verkrampt weigerde een debat te voeren over het Londense beraad waar hij ongenood bij was aangeschoven. Als parlementen zich buiten spel laten zetten en journalisten overgaan tot zelfcensuur, is dat een vorm van beknotting van de waarden waar het de strijd tegen het terorisme om is begonnen: verdraagzaamheid, mensenrechten, democratie. Die verzoeking is, om met de koran te spreken, erger dan de doodslag.