Choqueren buiten de regels van de kunst

Het begon met een boek. Een zwart boek, met alleen de krachtterm Fuck Off erop, en het Chinese equivalent daarvan. Programmamaker Rob Schröder kreeg het in handen via een vriend die net in China geweest was. Fuck Off bleek de catalogus te zijn van een illegale expositie van jonge Chinese avant-garde kunstenaars, twee jaar geleden in Shanghai.

De kunst die er getoond werd, vaak in de vorm van foto's van performances, was, om het zachtjes uit te drukken, schokkend: zichzelf verminkende mannen en vrouwen, acts met dierenkadavers en lijken en seks. Hoogtepunt, of dieptepunt in gruwelijkheid vormden de foto's van een man die met mes en vork een gebraden baby verorbert. Allemaal echt.

Schröder was gechoqueerd door de foto's, maar ook gegrepen: ,,Dit ging de westerse kunst totaal voobij. Damien Hearst kan nu wel inpakken met zijn koeien op sterk water, dacht ik. Op de redactie van Bonanza voeren we vaak verheven gesprekken over wat de grenzen van de kunst zijn en hoe ver een kunstenaar mag gaan. Op deze werken leken er helemaal geen morele grenzen meer te bestaan.''

Met veel moeite wist Schröder de man achter Fuck Off te traceren: Ai Weiwei (1957), een filmmaker, performer en uitgever van illegale kunstboeken, die zich na een verblijf van twaalf jaar in New York ontpopt heeft tot de godfather van jonge underground-kunstenaars in zijn thuisland China. Schröder ontmoette hem in Berlijn, en wist hem van zijn oprechte interesse te overtuigen.

,,Ai Weiwei is als de dood voor westerse sensatiezucht'', zegt Schröder. ,,Het laatste wat hij wil is dat de kunst waar hij voor staat hier tot hype gebombardeerd wordt. Conservatoren vindt hij lafbekken.''

Met een cameraman logeerde Schröder een week lang in Ai Weiwei's enorme huis annex atelier in een dorp bij Peking, dat hij zonder vergunning bouwde en dat dus elk moment weer kan worden afgebroken. In Helse Vrede I, de Bonanza-uitzending van zondagavond, wordt de godfather gevolgd tijdens zijn niet aflatende werkzaamheden, die allemaal dienen om een stimulerend en veilig werkklimaat voor jonge kunstenaars te scheppen.

Achter het zachtmoedige, mollige gezicht van de godfather blijkt een explosieve woede schuil te gaan jegens het systeem in zijn land, dat van zijn vader een balling maakte, dat onschuldige studenten vermoordde en dat kunst en creativiteit nog altijd met strenge censuur aan banden probeert te leggen. Maar Ai Weiwei tart de regels met alles wat hij doet. Zijn projecten zijn steevast zo provocerend dat ze buiten het officiële kunstcircuit vallen. Jammer dan, vindt hij: hoe minder speelruimte, des te groter de creativiteit.

In deel twee van Helse Vrede komen volgende week vijf van de deelnemers van Fuck Off aan het woord. Het zijn serieuze, intelligente jonge mensen, die hun vaak misselijkmakende kunstwerken zo overtuigend weten toe te lichten dat het shockeffect ervan al snel in een ander licht komt te staan.

Schröder: ,,Alles wat deze kunstenaars doen is politiek. Al hun werk heeft te maken met verzet tegen een systeem waarbinnen geen individuen mogen bestaan. Zij vallen overal buiten. Als kunstenaar ben je hier niemand, zeggen ze, wij zijn `aliens'. Maar binnen de kunst bestaan geen regels. Daar mag alles.''

Bonanza: Helse vrede (1), VPRO, Ned.3, zondag, 23.40-0.10u.