Volgende patiënte!

NEW YORK. Je hoort vaak dat de schrijver iets van zich af moet schrijven, maar als Proust gelijk heeft dat de lezer zichzelf leest (en ik geloof dat Proust daarin gelijk heeft), dan is het de lezer die iets van zich af moet schrijven, of beter gezegd, van zich af moet lezen.

De verhouding tussen lezer en schrijver kan worden vergeleken met die tussen patiënt en therapeut. De lezer is ziek en moet genezen.

Veel van mijn patiënten roepen dat ze niet willen en niet hoeven te genezen, maar een dergelijke ontkenning hoort bij het ziektebeeld. Zoals ook de woede, afwijzing en agressie waarmee de therapeut soms wordt geconfronteerd, tekenen zijn dat de therapie aanslaat.

Nee, het gaat mij niet om vermaak, of om een aardig stukje versus een onaardig stukje. Als dat de inzet zou zijn, zou ik anderhalf jaar geleden al van verveling zijn gecrepeerd. Mij gaat het om de genezing van de gehele mensheid, om te beginnen die van mijn patiënten.

Dus wat hebt u deze week weer meegemaakt?

Een nieuwe patiënt meldde zich aan: Cléo. Ze schreef dat ze me graag wilde ontmoeten, het excuus was om me te fotograferen, maar eigenlijk om over de liefde te praten en haar biologische vader, mijn peetvader.

Onderaan de mail stond: ja, ik ben familie van, namelijk de dochter.

Inderdaad had ik een jaar of vier geleden haar vader, een schrijver, gevraagd of hij mij wilde adopteren als neef. Ik kreeg een bijzonder vriendelijke, met de hand getypte brief terug dat hij graag mijn oom wilde worden, dat eigenlijk al was. Daarna hebben we elkaar nooit meer gezien of gesproken, maar dat paste uitstekend in mijn idee over familie: ook de geadopteerde familieleden verrijken elkaar met liefdevolle verwaarlozing. Hoewel ik een wachtlijst heb, maakte ik een afspraak met Cléo. Noodgevallen kunnen er altijd tussendoor.

Het grootste probleem van de patiënten is vaak een gebrekkig realiteitsbesef. Men leeft in leugens, ook wel genaamd illusies, zonder te willen toegeven dat dat leugens zijn. In de therapie probeer ik stapje voor stapje de patiënt los te weken van zijn leugens, wat soms ontaardt in een ware veldslag, tot hij de waarheid onder ogen ziet: er is hier geen hoop. Maar er is een alternatief voor hoop: dokter Grunberg, de therapeut die hopeloosheid leefbaar maakt.

Ze kwam een kwartier te laat. Een klassiek begin.

Ik breng de tijd die ze te laat komen nooit in rekening, trouwens geld noch wederdiensten breng ik in rekening.

Ze droeg een spijkerrok en een oranje blouse.

,,Zoiets heb ik nog nooit gedaan'', zei ze.

Ik bestudeerde haar met de distantie die de therapeut gemeen heeft met de schrijver. In de verte meende ik in haar gezicht het gezicht van haar vader terug te zien. Het kan verbeelding zijn geweest.

,,Je hoeft je niet ongemakkelijk te voelen, zo ongewoon was je bericht niet.''

Het was een warme avond. We zaten op een terras.

Ik geloof niet in een klassieke behandelkamer, het associatievermogen van de patiënt wordt gestimuleerd in een openbare ruimte. De illusie dat het geen therapie is, is een van de weinige die ik hem toesta.

,,Schrijvers zouden geen kinderen moeten krijgen'', zei Cléo.

,,Dat is waar'', zei ik, ,,en als ze ze per ongeluk toch krijgen, moeten ze die kinderen weggeven aan mensen die er meer aan hebben.''

Ze opende haar tas.

,,Heb je een espressoapparaat?''

,,Ja'', zei ik, ,,maar ik gebruik het bijna nooit.''

Uit de tas haalde ze een pak koffie.

,,Alsjeblieft'', zei ze.

Wat een achterhaalde onzin dat therapeuten geen cadeaus mogen aannemen. Dokter Grunberg accepteert cadeaus in alle soorten en maten.

,,Ik was in Rome met mijn vader en zus'', zei ze.

Net als bij het schrijven bestaat ook in de therapie geen toeval, aan alles hangt betekenis, de kleinste beweging, de geringste aarzeling.

De therapeut absorbeert zijn patiënt, niets mag hem ontgaan.

,,Verleden jaar waren we ook in Rome, en toen schreef mijn vader nog over zijn twee blonde dochters in de Volkskrant. Maar dit jaar zei hij, ik schrijf maar niet over jullie.'' Als er over blonde dochters moest worden geschreven, kon dokter Grunberg dat maar beter doen. Ook een analyticus moet bescheiden zijn, eerst de blonde dochters genezen, dan de rest van de mensheid.

,,Je vader is een wijs man'', zei ik.

Ze lachte, een tikkeltje honend, maar dat mag als je dochter van bent.

Veel verhalen volgden die ik hier niet zal opschrijven, omdat ze in een boek thuishoren. Ik ga er altijd van uit dat alles wat de patiënt me vertelt waar is, tenzij anders bewezen, en dan, stap voor stap, begeleid ik hem tot het inzicht dat wat fictie leek waarschijnlijk non-fictie is en omgekeerd. Anders gezegd: in de therapie bestaat geen fictie, alleen de overdracht van pijn, hallucinaties, neuroses. Wettelijke betaalmiddelen in de wereld van de therapie.

,,Ik vertel dit allemaal aan je'', zei Cléo, ,,omdat ik denk dat je de verhalen mooi vindt, dat je ze als verhaal kunt appreciëren.''

Ze nam een hapje van haar Marokkaanse lam.

,,Zeg, je gaat dit toch niet allemaal opschrijven?''

,,Hoe kan ik effectieve therapie bedrijven zonder het op te schrijven?''

,,Ik zou me ook wel vereerd voelen.''

,,De patiënten geven hun eigen grenzen aan'', zei de dokter, ,,en die overschrijd ik nooit, waarom denk je dat de meesten blijven terugkomen?''

Iedere patiënt zoekt de openbaarheid en eigenlijk fungeert de therapeut als stand-in voor die openbaarheid, maar sommige patiënten zoeken net iets meer openbaarheid dan andere en dat moet je ze gunnen.

,,Ik moet nog een foto van je maken'', zei ze, ,,ik dacht voor dat restaurant waar je dat aardappelkoekje hebt gegeten. Je weet wel uit dat stuk over de ramp waar de mensen zo woedend om waren. Ik hoorde van een vriendin bij de krant dat het opzeggingen regende.''

Ik pakte haar hand. ,,Waar ik verschijn, daar regent het opzeggingen. Waarom denk je dat mijn moeder na mij nooit meer een kind heeft gehad? Op een gegeven moment is er alleen nog een harde kern van mijn patiënten over, die neem ik mee naar een zonnig eiland, en van daaruit ga ik de mensheid genezen. Je hebt zachte handen.''

,,Ik heb de handen van mijn moeder.''

,,Cléo'', zei ik, ,,weet je wat, je gaat een boek schrijven. Ik zal mijn uitgever schrijven, ik regel wel een voorschot, en misschien moeten we ook even De Bezige Bij contacteren en Vassalucci, we moeten jou niet goedkoop van de hand doen.''

,,Maar misschien kan ik helemaal niet schrijven.''

Ze wilde worden tegengesproken.

,,Dat geeft niets'', zei ik, ,,dan gaan we van de zomer acht weken in een hotelletje in Italië zitten, jij vertelt, ik typ. Als er een boek in een blonde dochter zit, dan moet het er worden uitgetrokken.''

Marokkaanse thee werd ingeschonken.

De tweede sessie vond een week later plaats.

,,Ik heb iedereen verteld over het boek'', zei ze. ,,Mijn moeder is ontzettend enthousiast, die is nu al dol op je.''

,,Kijk'', zei ik, ,,dat komt niet vaak voor, dat moeders dol op me zijn.''

,,Maar hoe stel je je dat precies voor?''

,,Jij praat en eet, ik eet en schrijf. Ik vraag tien procent van het voorschot, maar als blijkt dat ik het eigenlijke schrijfwerk zelf moet doen, dan zullen we ons nog even over de percentages buigen.''

Mijn allereerste obsessie is de genezing van de mensheid, maar direct daarna komt mijn geldnood, wat dat laatste betreft lijk ik op Joseph Roth.

,,En wat vindt je vader van dat boek eigenlijk?''

,,Oh, die vindt het wel best'', zei ze. ,,Hij zegt nooit zoveel.''

,,Je hebt charmante knieën.''

In de leerboeken wordt fysiek contact tussen therapeut en patiënt ernstig ontraden, het zou de patiënt schaden. Maar soms moet je de patiënt zieker maken, om hem vervolgens nog beter te kunnen genezen.

    • Arnon Grunberg