`Mijn hele leven heb ik T.S. Eliot herlezen'

Olivier Todd heeft de vrouwen in zijn leven, en de drie Franse presidenten, de poëzie van T.S. Eliot cadeau gedaan.

Olivier Todd (1929) heeft weinig aansporing nodig als het gaat om verhalen vertellen. Voor de Nouvel Observateur en L'Express reisde hij zeventien jaar de wereld rond en maakte hij reportages over de meest uiteenlopende onderwerpen. Hij publiceerde vijftien essays, romans en reisverslagen en drie veelgeprezen biografieën: Jacques Brel (1984), Albert Camus (1996) en de vorig jaar verschenen vuistdikke levensbeschrijving van André Malraux, die inmiddels ook in het Nederlands is vertaald. Tijdens een verblijf in Amsterdam op uitnodiging van het Maison Descartes, vertelt Todd over zijn dubbele culturele achtergrond: in Frankrijk geboren, vertrok hij op zijn zeventiende naar zijn Engelse grootmoeder in Londen, studeerde in Cambridge en keerde naar Frankrijk terug om te werken. Todd is perfect tweetalig en lardeert elk gesprek in het Frans met Engelse zinnen, terwijl hij een discussie in het Engels doorspekt met Franse uitdrukkingen.

Zijn eerste kennismaking met de Engelse literatuur was de poëzie van T.S. Eliot. De dichter, criticus en toneelschrijver Thomas Stearns Eliot (1885-1965), geboren in Amerika en op zijn dertigste verhuisd naar Engeland, geldt als de belangrijkste vertegenwoordiger van de Engelse modernistische poëzie. Hij bewonderde Baudelaire, de Franse symbolisten en werd sterk beïnvloed door de weinig traditionele poëzievormen van Ezra Pound. Eliots gedichten zijn fragmentarisch: heterogene elementen worden gecombineerd en naast elkaar gemonteerd, zodat een indruk ontstaat van onwezenlijkheid en incoherentie.

Todd vertelt: ,,Mijn Engelse grootmoeder, bij wie ik vanaf mijn zeventiende in huis woonde, was een beroemdheid. Ze was hoofdredactrice van Vogue geweest en had in haar tijd veel literatuur in het blad gebracht. Daarbij was ze ook een bekend lesbienne. Toen ik bij haar in huis woonde had ze het niet breed. Ik weet nog dat ze een dichtbundel van T.S. Eliot uit de kast haalde en daaruit hardop begon voor te lezen. Dat eerste gedicht, `The Love Song of J. Alfred Prufroc', vond ik magnifiek.'

Uit het hoofd draagt Todd de eerste regels voor:

Let us go then, you and I,

When the evening is spread out against the sky

Like a patient etherised upon a table;

Let us go, through certain half-deserted streets,

The muttering retreats

Of restless nigths in one-night cheap hotels

And sawdust restaurants with oyster-shells.

Todd: ,,Ik moet mij geïdentificeerd hebben met Alfred Prufrock. Na het lezen maakte mijn grootmoeder chocolademelk. Ze was niet echt literair onderlegd of zo, maar ze heeft mij wel ingewijd in de Engelse literatuur.'

Vaak zat Todd te werken in de gemeentebibliotheek van Londen, waar hij kennis maakte met een Engelse dichteres die met Eliot bevriend was. Todd wilde de dichter die hij zo bewonderde niet ontmoeten: ,,Het scheen een vreselijk onaangename man te zijn en ik was bang dat ik dan voorgoed op hem zou afknappen. Mijn hele leven heb ik Eliot herlezen: een van mijn eerste artikelen, die ik rond mijn eenentwintigste schreef, voor Les Temps Modernes van Sartre, was helemaal geïnspireerd op The Waste Land.'

Wat Todd aansprak in de gedichten van Eliot was zijn taal, vol met verwijzingen, ,,soms een beetje overdreven of op het snobistische af dat bekoorde mij minder. Eliot muntte uit in snelle, telescopische overgangen van de ene tijd naar de andere, van de ene ruimte naar de andere. Steeds weer een stijlbreuk, een andere toon. Ik ken geen Franse dichter die dat doet. Zelfs Aragon niet.'

In Frankrijk wordt Eliot niet of nauwelijks gelezen. Todd heeft in Parijs maar één vriend met wie hij zijn liefde voor Eliot kan delen en dat is een Engelsman. Todd: ,,Fransen begrijpen niets van Eliot. Als ik zeg: I have measured out my life with coffeespoons, dan kijken ze me toch vreemd aan! Eliot is pas laat in het Frans vertaald, eind jaren vijftig. Op de Sorbonne hadden ze hem al veel eerder moeten ontdekken, minstens in de jaren dertig, maar hij kwam pas veel later op het studieprogramma van de universiteit. Als student schreef ik ooit een scriptie over Eliot, maar die is bij een verhuizing van een krantenredactie waar ik werkte, kwijtgeraakt.Toen ik jong was vond ik dat de Franse vertaling van zijn werk, door Pierre Leiris, niet deugde, maar daar ben ik inmiddels van teruggekomen. Ik was waarschijnlijk gewoon jaloers dat ik het zelf niet had vertaald. Ik ken ook maar één Franse dichter die duidelijk beïnvloed is door de prosodie van Eliot: Jean-Paul de Dadelsen, een dichter die ik in mijn jonge jaren in Londen heb ontmoet.'

In al zijn boeken verwerkte Todd citaten van Eliot. Zijn boek over de val van Saigon heet Cruel April. ,,April is de wreedste maand van het jaar', citeert Todd bijna ontroerd. Onlangs begon hij aan een nieuw boek, dat als motto heeft Time present and time past/ Are both perhaps present in time future,/ And time future contained in time past'. Het zijn de eerste regels van Eliots gedicht `Burnt Norton'. Waar het boek over gaat, wil Todd nog niet kwijt.

Hoewel, of misschien juist omdat Todd al jaren in Parijs woont, herleest hij tegenwoordig vooral graag Engelse auteurs. ,,Graham Greene, George Orwell, Evelyn Waugh en T.S. Eliot, dat zijn de schrijvers die ik de laatste jaren vaak ter hand neem. Ik heb mij weliswaar nooit erg aangetrokken gevoeld tot de reactionaire politieke filosofie van de laatste twee, maar je kunt literaire vorm en esprit heel goed waarderen, zonder het op dat punt met hen eens te zijn. Waugh heeft als romanschrijver een enorme puurheid van taal bereikt en als het om poëtische puurheid gaat is Eliot zijn evenknie.'

De belangrijke vrouwen uit zijn leven schonk Todd de Collected Poems van Eliot. ,,Als ik verliefd ben, herlees ik `La Figlia Che Piange', vertelt hij en barst weer los:

Stand on the highest pavement of the stair - / Lean on a garden urn -/ Weave, weave the sunlight in your hair -/ Clasp your flowers to you with a pained surprise -/ Fling them to the ground and turn/ With a fugitive resentment in your eyes:/ But weave, weave the sunlight in your hair.

Todd gaf Eliot ook cadeau aan drie opeenvolgende Franse presidenten. ,,De eerste was Giscard, over wie ik een biografie schreef.' Todd imiteert de geaffecteerde stem van Giscard d'Estaing: ,,Oh, wat interessant, ik ken die gedichten niet, maar zal ze met belangstelling lezen.' Voor de BBC maakte Todd in 1981 een documentaire over de eerste honderd dagen van het régime Mitterrand. ,,Hij had duidelijk geen flauw idee wie Eliot was. Hij citeerde altijd dezelfde auteurs. Mitterrand had de blufcultuur van een provincienotaris en was bovendien niet erg wat je noemt internationaal ingesteld. Chirac zei me dat hij Eliot zou lezen `zodra hij er tijd voor zou hebben'. Die heeft hij vast nog niet gehad.'

T.S. Eliot: Collected Poems, 1909-1962. Faber and Faber, 240 blz.

    • Margot Dijkgraaf