Ik bied ontsnapping

Bilal is 22 en in zijn talmende zang op zoek naar de waarheid en afkerig van geweld en seksisme.

Zijn naam staat voor `Beloved Intelligent Lustful And Livin' it', maar op deze doordeweekse namiddag spat de levenslust er niet van af. De Amerikaanse zanger Bilal heeft het koud. En zo te zien voelt hij zich niet op zijn gemak in Amsterdam. Maar misschien is dat wel de kern van zijn bestaan: zich ongemakkelijk voelen in het dagelijks leven. Ons gesprek verloopt merkwaardig. Bilal beantwoordt vragen met een wedervraag, en reageert op algemene muzikale verschijnselen gangstarap bijvoorbeeld alsof hij er voor het eerst van hoort. Hij draait aan zijn dreadlocks en kijkt verwilderd om zich heen. De kloof tussen ons lijkt groter dan alleen die tussen man en vrouw, zwart en wit, Amerikaan en Europeaan.

Totdat dat ene onderwerp ter sprake komt. De aanslag op het WTC waar Bilal in Brooklyn hemelsbreed maar een paar kilometer vanaf woont. De dwarse zanger wordt op slag een geëmotioneerd mens. Ik ben er nog steeds van in de war, zegt hij. Het instorten van de torens zelf heeft hij niet gezien: ,,Ik had me verslapen''. Maar de gebeurtenissen zullen ooit vorm krijgen in een liedje. Dat moet, zegt hij. Want Bilal is een chroniqueur van zijn eigen bestaan, en 11 september heeft dat bestaan door elkaar geschud.

Bilal is een van de Soul Aquarians, de groep `neo-soul zangers' die in hun muziek vooral een positief gevoel willen uitdragen. Bilal en zijn zielsverwanten zoals Erykah Badu, Mos Def, Q-Tip, Angie Stone en D'Angelo zingen ieder op hun eigen manier over bewustwording, het zoeken naar de waarheid, spiritualiteit en liefde. Al laten ze zich beïnvloeden door de zware ritmes van de hiphop, ze distantiëren zich van de verheerlijking van geweld en het seksisme. Ook de parafernalia zijn anders: bij de Soul Aquarians geen gouden kettingen maar Afrikaanse amuletten, geen BMW's maar zitzakken, geen CK1 maar wierook.

Bilals eerste cd verscheen een paar maanden geleden, 1st Born Second, en is vooral gevuld met organische klanken. Want dat is de eerste regel van de Soul Aquarians: houd het akoestische instrument in ere. 1st Born Second laat horen dat ze nog genoeg te bieden hebben: de gitaren, de trompetten en het lustig grommende orgel, die hier op een gevoelige, soms zoekende manier worden bespeeld. Bilals liedjes zijn minder toegankelijk dan van de meeste Soul Aquarians. Anders dan de klassieke soul-zanger, die de luisteraar zonder omhaal van de diepste dalen naar hartstochtelijke hoogtepunten voert, onderzoekt Bilal ook de zijpaden en doodlopende stegen. De melodieën lijken soms onaf; de zang is talmend. Bilal laat je wachten. Hij is als de minnaar die eerst nog moet bijkletsen met al zijn vrienden in de kroeg.

Grillig

Maar de beloning mag er zijn. De grillige miniatuurtjes hebben stuk voor stuk een eigen sfeer en stijl, terwijl Bilal rauw de liefde bezingt met een stem die eerder pijn dan lust lijkt uit te drukken. Nummers als Sometimes, Sally en Reminisce verraden een doorleefde ziel in het lichaam van een 22-jarige. Want Bilal Sayeed Oliver mag dan al zes jaar een platencontract op zak hebben, hij is nog maar net de adolescentie ontgroeid.

Voordat hij een eigen plaat uitbracht werkte Bilal samen met rapper Common, produceerde hij nummers voor Erykah Badu's Mama's Gun en deed achtergrondzang voor D'Angelo. Deze artiesten zijn onderling verwant in hun aanpak, maar de naam Soul Aquarians hebben ze niet zelf bedacht, vertelt Bilal. ,,Die is blijven hangen na een fotoreportage voor het tijdschrift Vibe. Daar stonden we allemaal op, en de mensen van Vibe hebben ons toen die bijnaam gegeven. Ik heb er niets tegen. Maar we zijn gewoon een stel mensen die graag met elkaar werken, meer is het eigenlijk niet.'' Bilal duikt ook op onverwachte plekken op, zoals op de nieuwe cd van rapper/producer Jermaine Dupri. Hij zingt het onverwachts zwoele refrein in Dupri's vinnige Supafly. ,,Ik was toevallig in de buurt, dus dat heb ik even gedaan.'' Zijn relatie met hiphop is ambivalent. ,,Ik hou van de zware beats, en van de manier waarop rappers hun elektronica gebruiken. Dat effect probeer ik wel eens in mijn muziek te bereiken, maar dan wel met mijn akoestische instrumenten.''

Bilal Oliver groeide op in Philadelphia, met een moslim-vader en een christelijke moeder. In Philadelphia bezocht hij de jazzcafés en kleine clubs, en deed een liefde op voor jazz uit de jaren twintig muziek als een `whorehouse', zoals hij zegt. Op zijn zestiende vertrok hij naar New York om te studeren aan het New York City's Mannes Music Conservatory. Bilal leerde opera te zingen, en verdiepte zich in de kunst van het arrangeren. Aan zijn eerste plaat heeft hij twee jaar gewerkt met hulp van allerlei producers en muzikanten van naam. 1st Born Second vestigde in Amerika direct zijn naam.

Toch moet er ergens in dit succesverhaal af en toe iets mis zijn gegaan. In zijn teksten zitten de nodige aanwijzingen. Zoals in Sometimes, waar hij zingt: `I wish I wasn't me sometimes/ I wish I was drug free sometimes/ Wish I saw the exit sign first sometimes/ Wish I knew the truth without searching sometimes'. Dat `zoeken naar de waarheid' is de essentie van zijn teksten, vertelt hij. Onder de waarheid verstaat hij zijn eigen, werkelijke gevoelens. ,,Ik schreef al toen ik nog een kind was. Ik begon met korte verhalen, pas sinds een paar jaar zijn het liedjesteksten. Dan moet je compacter zijn.''

Eerlijker

Gaat het zoeken naar de waarheid hem bij het ouder worden beter af? Bilal kijkt bedenkelijk. ,,Misschien wel. Ik ben iets eerlijker geworden. Als je jong bent worden veel gedachten nog bepaald door ideeën over hoe het hoort, in plaats van wat je werkelijk voelt. Daar ben ik me nu meer bewust van.''

Zijn persoonlijke ervaringen vertalen zich vroeg of laat in teksten. ,,Zo gaat het met alles. Bijvoorbeeld de woorden van Sometimes, dat had een tekst uit mijn dagboek kunnen zijn. Meestal duurt het wel even voordat bepaalde gebeurtenissen hun plaats krijgen.'' Dat geldt ook voor de aanslag op zijn stad. ,,Ik moet er iets over schrijven. Maar nu kan ik het niet. Ik zit er nog midden in. Het enige dat ik nu kan doen is mijn ideeën en gevoelens noteren.''

Hij heeft het over de `verwarring' en `onzekerheid' die hij voelt. Maar één ding staat vast. Zijn boodschap van spiritualiteit en liefde is nu meer nodig dan ooit. ,,Ik ben zo snel mogelijk het podium weer op gegaan. Om benefietconcerten te spelen. Maar ook om de mensen een alternatief te geven voor dat idiote oorlogsspel waarin we beland zijn. Ik bied ontsnapping. Wat dacht je, de mensen bij mijn optredens willen toch geen oorlog?! Zij moeten niets hebben van geweld en vergelding. It's just bullshit, man! Ze willen voelen dat er ook nog iets anders is. Daarom wilde ik ook beslist naar Europa komen, want het gaat jullie ook aan. Veel muzikanten zeggen hun tournees af. Ik moest komen. Juist nu.''

En na nog een slokje kamillethee is hij verdwenen, op weg naar de soundcheck in Paradiso. Daar maakt zijn concert van die avond moeiteloos duidelijk waar hij het over had. Bilal vervoert, verzoent en verenigt, en ondanks zijn dagelijkse kleding van ruitjesblouse, spijkerbroek en zonnebril blijkt hij een performer met het charisma van een James Brown. Bilal doet het losser, alsof hij het ter plekke bedenkt. Met minder zweet weet hij hetzelfde magnetische effect te bereiken.

Zijn zes muzikanten improviseren vrijelijk op de thema's en de drie zangeressen kronkelen zich er met hun stemmen omheen. Het publiek, waaronder voetbal-internationals Edgar Davids, Mario Melchiot en Jerrol Hasselbaink gekleed in gesoigneerde seventies-stijl, wiegt zacht heen en weer. Bilal imiteert met zijn stem een trompet of zwalkt met waanzinnige armgebaren over het podium. Hij wil dat we `higher' worden en speelt Jimi Hendrix' Purple Haze; hij daagt zijn zangeressen uit totdat ze zich overgeven met kreten als `Do you wanna come inside me'. Bilal instrueert het publiek: ,,Do you know what kind of music this is? It's kinda horny, you know. Anyone? It starts with an `s'... It's Soul Music!''.

Dit is niet James Brown, dit is Bilal. Dit is niet de Apollo, New York, rond 1962. Dit gebeurt gewoon in Paradiso, november 2001.

Bilal. 1st Born Second is verschenen bij Polydor/Interscope (493 009)