Braziliaanse `bosbewoners' zonder rechten

De wettelijke status van Indianen in Brazilië lijkt op die van een zwakzinnige. Voor alles hebben zij toestemming nodig. De moord op één van hen wordt afgedaan als een uit de hand gelopen kwajongensstreek.

Een `grapje', zeggen de vier jongemannen die de indiaan Galdino dos Santos op 20 april 1997 met benzine overgoten en in brand staken. Een `grap' waaraan Dos Santos overleed met brandwonden over 95 procent van zijn lichaam. De indiaan liet een vrouw en drie dochters na. ,,We wilden hem alleen maar een beetje bang maken, niet vermoorden'', verdedigen de jongens zich.

Nog voor ze het proces tegen het viertal opende, verklaarde ook de rechter die hen moet veroordelen dat ze de jongens niet schuldig acht aan moord. ,,Een uit de hand gelopen kwajongensstreek'', meent rechter Sandra de Santis.

Uit het proces in de hoofdstad Brasilia blijkt wat de positie van de indianen in Brazilie eigenlijk is. ,,Bosbewoners'', zei rechter De Santis al gelijk de eerste dag van het proces. Ze bedoelde de familieleden van Galdino die het proces op de tribune met hun traditionele verentooien volgen. En ze bedoelde het nog vriendelijk ook. ,,Doe uw zaktelefoontjes uit'', maande de rechter het publiek. ,,Neem een voorbeeld aan die bosbewoners daar.''

,,Ik ben kapot, op, gebroken.'' Met deze woorden trok openbaar aanklaagster Maria José Miranda zich een week geleden uit het proces terug. Vier jaar lang vocht ze ervoor de daders op beschuldiging van moord veroordeeld te krijgen. Maar vlak voor het proces haakte ze af. Zonder namen te noemen vertelde ze vervolgd en vernederd te zijn. ,,Ze wordt bedreigd door de families van de beklaagden'', verklaarden haar collega's.

De vier indianen-verbranders zijn dan ook niet `zomaar' vandalen. Het zijn de zonen van een paar van de belangrijkste rechters en ondernemers uit Brazilië Zo is één van de misdadigers de zoon van de voormalige president van het Electorale Hooggerechtshof. Papa Medeiros treedt nu als advocaat van de jongens op. Hij is bevriend met rechter Sandra de Santis, die op haar beurt weer getrouwd is met de huidige president van het Braziliaanse Hooggerechtshof.

,,Het enige dat we willen is een eerlijk proces'', zegt de hoofdman van de Pataxó hã-hã-hãe-stam waartoe Galdino dos Santos behoorde. Maar op het gezicht van chief Gerson staat weinig hoop.

Twee jaar geleden bezocht ik hem in zijn dorp in de deelstaat Bahía. Een afgekloven heuveltop niet groter dan drie voetbalvelden, ingesnoerd door rollen prikkeldraad. Dat is het reservaat waar de Pataxó-indianen gedwongen worden te leven. Ooit behoorden de Pataxó hã-hã-hãe tot de grootste indianenstam van Brazilië. Nu zijn er niet meer dan 1.800 over. ,,Zodra we onze neus buiten het prikkeldraad steken, krijgen we de pistoleiros van de grootgrondbezitters op ons af'', vertelde Gerson. Hij liet ons het graf van zijn verbrande neef Galdino zien. Maar ook van familieleden die door de `ordetroepen' van grootgrondbezitters werden vermoord. Stuk voor stuk gemarteld, vertelde de vertegenwoordiger van de Braziliaanse bisschoppenconferentie later. Van sommigen waren de oren, de tong, en de geslachtdelen er afgesneden voordat ze het genadschot kregen. Anderen waren in reepjes gesneden ,,zodat ze als vanzelf uit elkaar vielen''.

,,De daders zeggen dat het een grapje was. Maar het is toch opmerkelijk dat ze juist mijn neef uitkozen om in brand te steken'', vertelde chief Gerson die er die nacht in Brasilia bij was. Zijn neef en hij waren naar de hoofdstad gegaan om te proberen hun landkwestie onder de aandacht van de regering te brengen. Want eigenlijk hebben de Pataxó-indianen recht op meer dan 56 duizend hectare grond in Bahía. In 1936 kregen de Pataxó hun gebied bij wet toegewezen.

Sindsdien worden ze vervolgd. Grootgrondbezitters weigeren hun illegale cacao-plantages in het gebied op te geven en houden de Pataxó-indianen gevangen achter hun prikkeldraadomheining. Al meer dan veertig jaar.

Juridisch kunnen de Pataxó zich niet verdegigen. Officieel hebben indianen in Brazilië een wettelijke status vergelijkbaar met die van een zwakzinnige. Indianen mogen geen processen voeren. Ze mogen niet bepalen waar ze willen wonen, zelfs niet op eigen houtje naar de dokter gaan. Voor elke stap is de toestemming nodig van de (blanke en corrupte) Indianencomissie van het ministerie van Justitie. ,,De dieren worden in Brazilië beter beschermd dan wij'', verklaarde Gerson twee jaar geleden.

Vlak voor het proces in Brasilia brak onder de Pataxó-indianen in Bahía de opstand uit. Onder leiding van chief Gerson knipten ongeveer 500 indianen het prikkeldraad door. Met lansen en speren bezetten ze een aantal cacao-hacienda's in hun gebied. De bezetting duurde niet lang. Groepen pistoleiros die door de cacao-baronnen waren ingehuurd verdreven de indianen. Een indiaans echtpaar `verdween' nadat ze in handen van de pistoleiros waren gevallen. Drie anderen werden pas vrijgelaten nadat ze een dag lang waren gemarteld, meldde de bisschoppenconferentie.

De politie weigerde in te grijpen bij de actie van de pistoleiros. En de Indianencommissie weigerde te bemiddelen, omdat haar voorzitter een dringende afspraak had bij de `Indianen-Olympiade' elders in het land.

,,Er heerst hier een lynch-klimaat'', klaagt advocaat Medeiros nu in de rechtszaal in Brasilia. ,,Het lijkt wel een circus met al die beschilderde indianen.'' En dat terwijl zijn jongens van het begin af aan hebben gezegd dat ze niemand wilden vermoorden.

,,Het is gewoon een uit de hand gelopen grap'', herhaalde hij nog eens, en tikte de president van Brazilië op de vingers omdat die het in brand steken van mensen als een `onnoembare misdaad' had betiteld.

    • Marjon van Royen