Annan kan niet veel meer dan Amerika volgen

Osama bin Laden noemt hem een ,,crimineel'', vele anderen zien in hem de wereldse versie van een heilige, Kofi Annan, secretaris-generaal van de Verenigde Naties, voor zijn inspanningen beloond met de Nobelprijs voor de vrede. De Volkerenorganisatie is altijd goed om puin te ruimen. Dat deed zij onder meer in Cambodja, Somalië, Bosnië en Kosovo. Nu wordt van haar verwacht dat Afghanistan onder haar paraplu zal schuilen zodra de Amerikaanse interventie korte metten heeft gemaakt met de Talibaan.

De keerzijde van die verwachting is Bin Ladens kwalificatie van Annan. In de ogen van de terroristenleider uit Saoedi-Arabië zijn de VN slechts het willige verlengstuk van het Amerikaanse imperialisme. Tenzij Al-Qaeda en de Talibaan met wortel en tak zijn uitgeroeid, moeten blauwhelmen in Afghanistan rekenen op een bloedige guerrillastrijd tegen hun aanwezigheid.

Annan ziet de bui hangen. In een vraaggesprek met Le Figaro verwerpt hij zonder voorbehoud het idee van een VN-protectoraat over Afghanistan. De volkerenorganisatie is bereid technische assistentie te verlenen aan het landsbestuur, maar zij zal geen substituut zijn voor Afghaanse autoriteiten. Willen de Afghanen een vreedzame toekomst dan zullen zij daar zelf voor moeten zorgen, niet langer elkaar naar de strot grijpen, maar een brede politieke coalitie vormen. Ook de buurlanden zullen het spel mee moeten spelen en een Afghaanse regering moeten accepteren die werkelijk pro-Afghaans is, loyaal aan het Afghaanse volk.

De VN hebben een lange geschiedenis met Afghanistan. Al sinds de Sovjet-Unie zich eind jaren tachtig uit het land terugtrok, heeft de volkerenorganisatie bemoeienis met bevordering van de vrede in dat verscheurde land en het lenigen van de nood onder de inheemse bevolking en onder de vluchtelingen in de buurlanden.

Van tijd tot tijd trokken de VN zich terug, gefrustreerd door de onmogelijkheid de eeuwenoude tegenstellingen te overwinnen. Zelfs hulpverlening aan de hongerende bevolking werd gedwarsboomd omdat in de ogen van de religieuze puristen die het land na een uitputtende burgeroorlog in hun greep kregen, alles wat van buiten komt een gevaar oplevert voor de zuiverheid van de geloofsbeleving. Dat de zelfbenoemde voorvechters van een onverzoenlijke islam onlangs zelf de voedselvoorraden aanspraken, pastte wellicht niet in het zelfbeeld van de Talibaan, maar het bevestigde wel hun barbaarse reputatie. In ieder geval illustreerde het voorval dat ,,een vorm van nation building'' (Bush) met deze mensen onbegonnen werk is.

Ook in een assisterende rol voor de VN wenst Annan keuzevrijheid te behouden. Er wordt gestudeerd op drie scenario's: 1) VN-blauwhelmen, 2) een multinationale strijdmacht van vrijwillig deelnemende staten, geheel uit moslims bestaande dan wel van gemengde samenstelling, 3) een nationale oplossing. Een werkelijk Afghaanse coalitie gevormd uit alle bestaande milities samen, meent Annan, zou de beste garantie zijn voor de stabiliteit van het land. Of daarin plaats zal zijn ingeruimd voor afvalligen van de Talibaan (in de diplomatieke vocabulaire ook wel gematigden genoemd) acht de secretaris-generaal geheel en al een zaak van de Afghanen zelf. Het is niet moeilijk om het met Annan eens te zijn.

De VN hebben zich achter de coalitie tegen het internationale terrorisme gesteld, wat nog niet wil zeggen onverdeeld achter de Amerikaanse luchtoorlog tegen de Talibaan. Impliciet erkent Annan wel dat aan de aanwezigheid van niet-Afghaanse mujahedeen in het land een eind dient te worden gemaakt, wil er een kans op verzoening zijn. De brede coalitie die het in Kabul voor het zeggen moet krijgen, zal in Annans visie uitsluitend door Afghanen worden gevormd, daarover laat hij in het vraaggesprek geen twijfel bestaan. Maar hoe de greep van Osama bin Laden en zijn Al-Qaeda op de Talibaan en van de Talibaan op het land anders dan met militaire middelen kan worden gebroken, laat de secretaris-generaal van de VN in het ongewisse.

Wat de luchtoorlog zelf betreft, houdt Annan slagen om de arm. ,,Iedere keer dat burgers worden gedood of gewond raken, neemt de ontevredenheid krachtig toe. Een woedeuitbarsting in de moslimwereld is een reëel gevaar. (...) Het mag niet zijn dat onschuldigen betalen voor de schuldigen.'' Gevraagd naar plannen die in Washington zouden bestaan om Irak aan te vallen, antwoordt de secretaris-generaal dat dit een vergissing zou zijn. ,,Het enige resultaat zou zijn dat de spanningen in het gebied verder toenemen.''

Annan ziet meer heil in een internationale actie tegen het terrorisme binnen het raam van de Verenigde Naties en op basis van de twee resoluties die de Veiligheidsraad en de resoluties die de Algemene Vergadering hierover hebben aangenomen. ,,De strijd tegen de Talibaan en Al-Qaeda is een doel op korte termijn. Maar over het terrorisme kan men slechts zegevieren op de lange termijn: dus met de coalitie.''

De VN hebben na de aanslagen van de elfde september Amerika's recht op zelfverdediging op grond van het Handvest erkend. Dat recht mag worden uitgeoefend zolang de volkerenorganisatie zelf geen geëigende maatregelen heeft genomen. Formeel geredeneerd bevindt de wereld zich nog steeds in die situatie. Geaccepteerd is de beschuldiging dat de netwerken van Osama bin Laden verantwoordelijk zijn voor de aanslagen.

Voorzover er nog twijfel bestond, heeft de man zelf die met zijn herhaalde applaus voor de daders goeddeels weggenomen. Ook Kofi Annan noemt man en paard. Maar dat weerhoudt hem er niet van ingehouden kritiek te uiten over de wijze waarop de Amerikanen de zelfverdediging ter hand nemen. En daarin staat hij niet alleen.

De vraag is nu welke volgende stap de volkerenorganisatie gaat zetten. Zij zal de militaire actie van de VS in Afghanistan niet overnemen. Hooguit zal zij een rol kunnen spelen als die actie tot een succes heeft geleid, als de huidige heersers in Afghanistan zijn uitgeschakeld.

In zijn vraaggesprek met Le Figaro maakt Kofi Annan een gedachtesprong. Hij landt in een Afghanistan waar de bakens al zijn verzet en waar aan de wederopbouw kan worden begonnen. Maar hoe en door wie de bakens worden verzet, blijft onbesproken. Dat zal ook in een nieuwe oekaze vanuit New York waarschijnlijk zo blijven. ,,Men komt altijd weer terug bij het probleem van de politieke wil'', verzucht Annan. In wilsvorming overtreffen de VS de rest van de wereld en dus ook de VN.

J.H. Sampiemon is commentator voor NRC Handelsblad.