De oorlog van de globalisering

Eind deze maand organiseert de Wereldbank een conferentie in Pakistan over de toekomstige wederopbouw van Afghanistan. Zo gaat dat met hedendaagse oorlogen: terwijl de strijd nog volop woedt, wordt gewerkt aan plannen om de oorlogsschade te herstellen. Zoveel is zeker: dit wordt een proces van lange adem. Twee maanden na de aanslagen in New York en Washington is duidelijk dat we te maken hebben met de eerste oorlog van het tijdperk van de globalisering. Dat komt omdat terrorisme ongrijpbaar is en overal kan toeslaan. Het zorgt tot in de verste uithoeken van de wereld voor paranoia over veiligheid en het heeft verlammende economische onzekerheid tot gevolg. Dit is geen klassieke oorlog om territoriaal bezit of om economische belangen, het gaat om de botsing tussen twee tegengestelde wereldbeelden, dat van de gesloten en de open samenleving.

Er bestaat in spraakmakende kringen uit politiek-correct relativisme terughoudendheid om zich uit te spreken over de vraag of er sprake is van een botsing der beschavingen tussen de westerse en de islamitische wereld. Die twijfel heeft Osama bin Laden absoluut niet. Met zijn religieuze en politieke fanatisme presenteert Bin Laden zich als de verlosser voor de gemarginaliseerde islamitische massa's, en Al-Qaeda als een bevrijdingsbeweging tegen de economische en culturele overheersing van de Amerikanen, de Nazarenen (christenen) en joden. Het is voor zijn aanhangers een heilige oorlog tegen de seculiere, moderne en in hun ogen verdorven westerse samenlevingen.

Jihad versus McWorld luidde de titel van een boek (1995) van Benjamin Barber over het fragmentatieproces in de wereld, de economische en sociaal-culturele breuk tussen afzondering in fundamentalisme en het blinde geloof in de globalisering. Na 11 september heeft president Bush de `oorlog van de beschaving tegen het terrorisme' aangekondigd. We zijn beland in de strijd van de Wereld versus de Jihad. De coalitie tegen de terreur zal deze strijd winnen, maar dit zal meer vragen dan bombardementen op een straatarm land met een abject regime dat terroristen gastvrijheid verleent en op een gruwelijke wijze vrouwen onderdrukt.

Om te beginnen moet de internationale economie zo snel mogelijk opgekrikt worden. De onzekerheid in de nasleep van de aanslagen heeft de toch al kwetsbare economische vooruitzichten in de wereld dramatisch verslechterd. De gevolgen hiervan zijn in alle uithoeken van de wereld merkbaar. Juist ook in ontwikkelingslanden, die de hardste klappen krijgen als de groei in de rijke landen stagneert. Daarom is het zo belangrijk dat de Amerikaanse centrale bank, de Federal Reserve, de rentetarieven in ongekend hoog tempo heeft verlaagd. In Amerika staat de officiële rente nu op het laagste niveau van veertig jaar. Dat helpt om binnen afzienbare tijd een economische rebound te kunnen verwachten. Tegelijkertijd laten de westerse landen Bush' Amerika voorop de teugels van hun begrotingsbeleid vieren. Er wordt in fors tempo geld in de economie gepompt. De oude Keynes zou het toejuichen.

Maar er valt meer te doen. Morgen begint in Qatar de ministersconferentie voor een nieuwe ronde van handelsliberalisatie in het kader van de WTO. Dit is dé gelegenheid voor de rijke landen om aan te kondigen dat ze met onmiddellijke ingang een einde zullen maken aan hun schandalige subsidiëring van hun eigen landbouwsector en aan de even schandalige bescherming van hun markten tegen importen van textiel uit ontwikkelingslanden. Met een dergelijke toezegging in WTO-verband kan de politieke steun van ontwikkelingslanden aan de `coalitie tegen het terrorisme' worden verzekerd. De politieke leiders van derdewereldlanden kunnen dan met resultaten aan hun bevolking duidelijk maken dat ze iets te winnen hebben bij de liberalisering van markten. Opening van de westerse markten voor agrarische producten en textiel uit ontwikkelingslanden heeft een gunstiger effect dan alle ontwikkelingshulp bij elkaar.

Niet het gesloten wereldbeeld van de jihad, maar de aansluiting bij de globalisering van McWorld is onontbeerlijk voor ontwikkelingslanden. In Azië en Latijns Amerika heeft men dat al jaren geleden ontdekt en ondanks de financiële crises eind jaren negentig en de huidige recessie al met al hebben ze er voordeel bij gehad. Ze behoren in de terminologie van dit moment tot de beschaafde wereld.

Deze weg moeten ook de islamitische landen inslaan die te maken hebben met een hoge bevolkingsgroei (in VN-verband verzetten islamitische landen zich samen met het Vaticaan steevast tegen bevolkingsprogramma's) en economische stagnatie. Wat van deze combinatie het resultaat is, laten de televisiebeelden van de Palestijnse intifada en van het Afghaans-Pakistaanse grensgebied dagelijks zien. Behalve als het gaat om rouwen over de doden, want dat is een zaak van vrouwen, tonen die uitsluitend jongens en mannen. Ze zijn zonder werk en vol testosteron. Wat moeten ze met hun energie en, in samenlevingen die de aanwezigheid van vrouwen uit het openbare leven hebben verbannen, met hun hormonen? Ze laten zich gebruiken om te demonstreren en ze staan te popelen om te worden gerecruteerd voor de vrijwillige strijdgroepen. Die bieden onderdak, voeding, kameraden, een ideologie en een doel om zich voor in te zetten.

Dit zijn uitingen van een mislukte ontwikkeling. De westerse wereld, in de jaren negentig in de ban van de wonderen van de nieuwe economie, heeft daar zijn ogen voor gesloten gehouden. Nu komt men, geschokt door de terreuraanslagen, tot het inzicht dat er iets moet gebeuren om de sociaal-economische omstandigheden die voeding bieden aan religieus fundamentalisme, te veranderen. Deze bezinning op de toekomst van de wereldorde moet verder doorgetrokken worden. Globalisering vraagt om insluiting van mensen, samenlevingen en economieën, niet om uitsluiting. Het streven naar democratische veranderingen in het politieke bestel, naar betere toegang tot sociale voorzieningen, naar verbreding van de welvaart en naar doorbreking van het gesloten wereldbeeld van het fundamentalisme, moeten prioriteit krijgen in de periode die aanbreekt na de oorlog. Zonder globalisering met een menselijk gezicht zal de Jihad winnen van McWorld.

rjanssen@nrc.nl

    • Roel Janssen