Angst en agressie in de gevangenis

Gevangenispersoneel is overbelast. Psychotische, verslaafde en gewelddadige gedetineerden maken hun werk steeds zwaarder. Justitie trekt nu 50 miljoen gulden uit om de arbeidsomstandigheden te verbeteren.

Alle aandacht ging in de jaren negentig uit naar meer cellen, zei minister Korthals (Justitie) gisteren in het Kamerdebat over zijn begroting. Dat daar ook meer personeel bij hoort, is over het hoofd gezien. Terwijl niet alleen het aantal gedetineerden spectaculair toenam, ging het ook om een steeds meer onhandelbare groep mensen. Steeds vaker zag het gevangenispersoneel zich geconfronteerd met psychotische, verslaafde en gewelddadiger gedetineerden. Het toch al overbelaste, onvoldoende getraind personeel kreeg te maken met onvoorspelbare, vaak gewelddadige situaties, zo schrijft Korthals in de deze week naar de Kamer verstuurde nota Investeren in personele zorg.

Uit onderzoek door Berenschot Consulting Group blijkt onder meer dat de toenemende werkdruk voor het gevangenispersoneel niet gepaard ging met een daarbij behorend hoger salaris. Het netto-inkomen is voor het personeel op de werkvloer over de afgelopen tien jaar gestagneerd of zelfs gedaald. Want uit bezuinigingsoverwegingen is in die periode gesnoeid in overwerk en onregelmatige diensten. Gecombineerd met die hoge werkdruk, het hoge personeelsverloop en het hoge ziekteverzuim (12-14 procent) heeft dat geleid tot grote demotivatie onder het personeel waar het management geen, of onvoldoende antwoord op had.

Vorige maand maakte Korthals bekend dat Justitie wegens personeelsgebrek een aantal jeugdgevangenissen noodgedwongen moest sluiten en een nog onbekend aantal vrouwelijke delinquenten voortijdig op vrije voeten moet stellen. Hoeveel gedetineerden daarom naar huis mochten, kon een justitie-woordvoerster vanochtend niet zeggen. Maar in de nota wordt voorspeld dat bij ongewijzigd beleid de nood in de jeugdgevangenissen alleen maar zal toenemen. De norm voor het huidige aantal begeleiders per jeugdige gedetineerde (8,2 begeleiders op 12 gedetineerden) is te krap. In de praktijk komt het voor dat jongeren 's middags tot de volgende ochtend in hun kamers worden opgesloten, zonder de begeleiding en therapie die bij hun detentie hoort.

Een ander probleem is het toenemend geweld in de gevangenissen en dat geldt niet alleen agressief gedrag van gevangenen jegens de bewakers. Ook onderling worden opgelopen spanningen soms met fysiek geweld beslecht. Dat komt vooral door de sterk gesloten groepscultuur onder bewakers die daardoor de neiging krijgen om een gesloten front naar de buitenwereld, maar ook binnen de eigen organisatie te vormen.

Het management had de afgelopen jaren nauwelijks antwoord op de personeelsproblemen en geniet op de werkvloer weinig steun, zo blijkt uit onderzoek. De ontevredenheid over het management is groot. Dat laat zich nauwelijks op de werkvloer zien en weet in de beleving van het personeel ook niet wat zich daar afspeelt. Als leidinggevenden zich wel op de werkvloer vertonen, verschuilen ze zich zoveel mogelijk achter de computer. Overleg vindt nauwelijks plaats, bewaarders krijgen eenzijdig te horen wat ze moeten doen.

Korthals wil met een investering van 50 miljoen de bedrijfscultuur verbeteren. Maar een andere stijl van leidinggeven is een absolute voorwaarde, zo wordt in de nota geconcludeerd. En het is maar de vraag of het zittend management die nieuwe bedrijfscultuur wel aankan: ,,Er is nog onvoldoende zicht op de mate waarin het zittend management over de vereiste competenties beschikt om die nieuwe rol te kunnen spelen.''

Korthals zei gisteren in het Kamerdebat dat ,,de grenzen van loyaliteit en inzet van het gevangenispersoneel in zicht zijn, zo niet bereikt.

Paradoxaal genoeg is daardoor de ernst en aard van de problematiek pas zeer recent in volle omvang duidelijk geworden. De minister wil zo snel mogelijk meer personeel aantrekken voor de jeugdgevangenissen. Verder wil hij onder meer experimenteren met 'verzuimbankieren' , het belonen van nul- of laag ziekteverzuim,om het hoge verzuim tegen te gaan. Maar in de nota wordt betwijfeld of dat 'bankieren', in de huidige situatie tot resultaat leidt. Mogelijk kan daarmee kortdurend ziekteverzuim worden terug gedrongen. Maar op afdelingen die te kampen hebben met langdurig ziekteverzuim kan zo'n bonussysteem juist frustrerend en demotiverend werken.

    • Jos Verlaan