Stockhausen na de storm weer in de zon

Zaterdag gaat in Amsterdam de Nederlandse première van `Freitag aus Licht' van Karlheinz Stockhausen. De componist veroorzaakte onlangs internationale ophef met zijn warrige uitspraken over de aanslagen in Amerika.

Op zijn website meldt componist Karlheinz Stockhausen (73) tevreden dat hij ereburger van zijn woonplaats Kürten bij Keulen is gebleven. Na zijn warrige en transcendentale uitlatingen over de aanslagen in Amerika (,,Het grootste kunstwerk dat er is voor de hele kosmos'') stak een storm van protest op. Vier Stockhausenconcerten in Hamburg werden onmiddellijk afgelast. Maar Jan Zekveld, de organisator van de Matinee op de Vrije Zaterdag, twijfelde niet aan zijn integriteit en kondigde aan dat Stockhausens eerstkomende Amsterdamse optreden, zaterdag in Carré, gewoon doorgaat.

Al heerst over Stockhausen vooral bij componisten nog altijd veel scepsis, nu nóg meer dan gebruikelijk, anderen begrijpen dat hij geen bijval had bedoeld voor de aanslagen, die hijzelf ook meteen `misdaden' noemde. Op zijn website zegt Stockhausen: ,,Na stormachtige weken is de zon weer opgegaan.''

De voor buitenstaanders verwarrende uitlatingen van Stockhausen zijn direct in verband te brengen met de apocalyptische implicaties van zijn zevendelige operacyclus Licht, waarvan zaterdag het deel Freitag in Carré zijn Nederlandse première beleeft. Licht, waaraan Stockhausen al bijna 25 jaar werkt, is rond deze eeuwwende wat Wagners vierdelige Der Ring des Nibelungen in de 19de eeuw was, al wil Stockhausen absoluut niet met Wagner worden vergeleken.

Licht, dat een uiterst complexe veellagige structuur heeft, behelst in grote lijnen de strijd tussen het goede en het kwade met bijbelse figuren: de aartsengel Michael en de duivel Luzifer. Stockhausen is gefascineerd door kwaad en kunst en sprak over de aanslagen op zijn eigen mystieke wijze, bijna ondoorgrondelijk als men niet met hem meedenkt. Stockhausens Licht, waarvoor hij ook enscenering, decor, kostumering en gebarentaal ontwerpt, is op allerlei wijzen te duiden en laat zich nauwelijks samenvatten of uitleggen.

Freitag, dat in Carré een met slechts enkele musici `quasi-concertante' uitvoering krijgt, is de zoveelste opmerkelijke gebeurtenis in de relatie tussen Stockhausen en Nederland met een lange, intensieve en soms roerige historie. Zo was er het `schandaal' op het Holland Festival 1969 bij de uitvoering van Stimmung, een subtiel klankstuk van 75 minuten voor zes zangers met prevelende, zachtkirrende en klagende geluiden. Na een kwartier barstte een deel van het publiek uit in provocerend applaus. Stockhausen verzocht de tegenstanders de zaal te verlaten, maar men bleef discussiëren. De zangers verlieten het podium.

Licht-delen werden hier met publiek succes uitgevoerd zoals Donnerstag (1980), Samstag (1984) en Montag (1988). De wereldpremière van het deel Weltraum uit Freitag aus Licht ging in 1995 in het planetarium van Artis. Dienstag kreeg in 1992 een wereldpremière in het Amsterdamse Muziektheater. Het publiek zat op het podium en keek over de muzikanten heen in de zaal, waar de halfronde witte balkons aandeden als hemelobjecten.

Een soortgelijk, maar nog overweldigender effect werd in 1984 bereikt bij de wereldpremière van Samstag in het reusachtige Palazzo dello Sport in Milaan. De voorstelling vond plaats in het ellipsvormige middengedeelte, waar ook het publiek zat. De tienduizenden stoelen daaromheen waren bedekt met wit plastic, zodat het geheel zich als het ware afspeelde in het midden van een melkweg, reizend door het universum. Een paar maanden later stortte het sportpaleis in, toen sneeuw op het dak ging schuiven: opnieuw apocalyptische symboliek.

In 1982 was Stockhausen een maand op het Koninklijk Conservatorium in Den Haag om jonge musici kennis te laten maken met zijn muziek. Sindsdien hebben de pianisten Ellen Corver en Sepp Grotenhuis grote faam opgebouwd als Stockhausen-uitvoerders. In 1995 was er de spectaculaire, maar bij sommige musici vanwege de kosten ook omstreden wereldpremière van zijn Helikopter strijkkwartet. Vier helikopters vlogen boven de Amsterdamse Westergasfabriek, de componist bemande de commandopost.

Stockhausen ziet altijd alles groot, zó groot en alomvattend dat het niet groter en universeler kan. Dat Licht het heilige getal van zeven delen telt is daarvoor symbolisch. Als zijn muziek hier ergens op aarde klinkt, dan resoneert de hele kosmos mee, zo zei Stockhausen in 1980 in een interview met deze krant. Miljarden lichtjaren vallen weg in zijn werk, dat heel het heelal omvat vanaf de oerknal tot de finale apocalyps.

Relativering is Stockhausen vreemd. Zijn werk is niet `hypothetisch'. Licht is `een concrete utopie'. Stockhausen verwijt Wagner `godslastering' omdat diens goden in Der Ring des Nibelungen sterfelijk zijn en omdat hij hun burcht Walhalla aan het slot van Götterdämmerung tenonder laat gaan. ,,De onsterfelijke geesten in mijn stuk zijn altijd bezig met het bestieren van wat er op vele planeten gebeurt'', zei hij in deze krant. Als Stockhausens musici en zangers zijn na verplichte meditatie incarnaties van het personage, ze verschijnen als hun geesten. ,,Op een bepaalde manier is het een spiritistische gebeurtenis.''

Stockhausen-Matinee: 10/11 13.30 Carré Amsterdam. Matinee live op Radio 4 vanaf 13.02 uur.

    • Kasper Jansen