Staten moeten eigentijdser gaan boekhouden

Het probleem met doelstellingen is dat je ze probeert te halen. Geen wonder dus dat de pogingen van Italië om te slagen voor het toelatingsexamen voor de EMU het Italiaanse ministerie van Financiën ertoe gebracht hebben een paar dwaze dingen te doen.

Omdat de in het Verdrag van Maastricht vastgelegde doelstelling van een begrotingstekort van maximaal 3 procent van het bruto nationaal product in harde munt gemeten werd, was het logisch dat Italië probeerde in 1997 zijn rentelasten omlaag te brengen, of dat nu op de langere termijn verstandig was of niet. Bewegingen van de wisselkoersen boden de Italiaanse regering de kans een grote winst te boeken op een obligatie die ze had uitgegeven in yen. De verstandige manier om dat te doen was door middel van een `swap' (een ruiltransactie waarbij twee partijen elkaars verplichtingen overnemen). Dat zou tot iets hogere rentetarieven geleid hebben tot het moment waarop de obligaties vervielen, maar ze hadden dan ook afgelost kunnen worden tegen een veel lagere waarde dan de nominale in lire. Daardoor zou de nationale schuld gedaald zijn en zouden de rentelasten op de langere termijn omlaag zijn gegaan. In plaats daarvan werd de koerswinst tijdens de resterende levensduur van de obligaties omgezet in klinkende munt, en bleven de nationale schuld en de rentelasten op de langere termijn ongewijzigd. De overeenkomst was ongunstig voor de belastingbetalers, maar hielp de rentelasten en het begrotingstekort van Italië in 1997 omlaag.

Roept deze gang van zaken vragen op over het Italiaanse lidmaatschap van de EMU? Nee, want wat Italië deed was volkomen legaal. Er stond niets in de boekhoudkundige regels dat het gebruik van `swaps' voor het wegmasseren van het begrotingstekort in de weg stond. De vele mazen in de voorschriften werden in Brussel uitputtend bediscussieerd voordat het eindoordeel werd uitgesproken. De bedragen die op het spel stonden waren verwaarloosbaar en maakten hooguit een verschil van 0,1 tot 0,2 procent. Italië was ook niet het enige land dat er in 1997 een creatieve boekhouding op nahield. Frankrijk haalde de afgesproken doelstelling voor het begrotingstekort alleen maar dankzij een grote eenmalige betaling van het net geprivatiseerde France Telecom. Bovendien zou Commissievoorzitter Romano Prodi zichzelf op de vingers getikt hebben als hij Italië had berispt; ten tijde van de gewraakte constructie was hij ministerpresident van Italië.

Hoe dan ook is het in Maastricht afgesproken maximale begrotingstekort een domme doelstelling. Nog afgezien van structurele economische bezwaren vertelt het meten van het jaarlijkse begrotingstekort je weinig over de gezondheidstoestand van de overheidsfinanciën van een land. Op microniveau leggen regeringen geen goede verantwoording af voor hun derivatentransacties. Niet alleen boeken ze inkomsten uit `swaps' als cashflow, zonder zich rekenschap te geven van het feit dat de hogere risicofactor `swaps' in fundamentele zin onderscheidt van gewone nationale schuld. Maar ook op macroniveau blijven veranderingen in het beheer van de schuld onzichtbaar. Totdat de nationale boeken ons iets vertellen over de enorme verborgen risico's die deze staten in de toekomst lopen met hun socialeverzekeringsstelsels, zijn ze niet meer dan historische winst- en verliesrekeningen. Het wordt hoog tijd dat overheden er een echte balans op gaan nahouden.

Onder redactie van Hugo Dixon. Voor meer commentaar: zie www.breakingviews.com. Vertaling Menno Grootveld