Nood tart wet in Verenigde Staten

Sinds 11 september zijn in de VS meer dan elfhonderd mensen aangehouden op verdenking van betrokkenheid bij de terreuraanvallen. Er is weinig nodig om verdacht te zijn.

Heb je twee stanleymessen in het handschoenvakje van je auto, schrijf je graag brieven met je familieleden in het Midden-Oosten, ben je net op vakantie geweest in New York, draag je een stapel postkaarten bij je van de monumentale gebouwen daar, en niet te vergeten, ben je van Arabische afkomst? Wees dan gewaarschuwd.

Ali Al-Maqtari uit Jemen voldeed aan al die eigenschappen en werd daarmee een verdacht man. Op 15 september, vier dagen na de terroristische aanslagen in New York reden Ali en zijn echtgenoot Tiffinay naar Fort Campbell in Kentucky waar Tiffinay zich wilde laten inschrijven voor militaire dienst.

De plaatselijke autoriteiten vonden het echtpaar verdacht en rekenden beiden in. Ze troffen de messen, brieven in het Arabisch, en de postkaarten met daarop de skyline van New York aan in hun auto. Volgens de advocaat van Al-Maqtari waren de messen gebruikt bij een verhuizing, was Ali net op bezoek geweest bij een oom in New York en schreef hij regelmatig met zijn familie in Jemen.

De Amerikaanse federale recherche is daar inmiddels ook van overtuigd en ziet geen verband tussen Al-Maqtari en de terreuraanslagen van 11 september. Maar veertig dagen nadat hij werd opgepakt zit Ali nog altijd vast. De immigratie- en naturalisatiedienst (INS) heeft van de gelegenheid gebruik gemaakt en onderzoekt of Al-Maqtari zich illegaal in de Verenigde Staten bevindt.

Amerikaanse juristen en groeperingen voor de rechten van de mens spreken er schande van. Sinds de aanslagen in New York en Washington heeft de federale recherche 1147 mensen opgepakt. Over hun achtergrond, omstandigheden waaronder ze vastzitten en de aantallen die zijn vrijgelaten bestaat grote onduidelijkheid. Het enige dat zeker is, is dat het uitsluitend om buitenlanders gaat. De kritiek op het schijnbaar vruchteloos en duister onderzoek, bijna twee maanden na de aanslagen, neemt toe en de Amerikaanse autoriteiten, Justitie, Immigratie en het Witte Huis zijn de afgelopen dagen over elkaar gestruikeld in het afgeven van tegenstrijdige verklaringen. Volgens het Witte Huis is het merendeel vrijgelaten, maar Justitie wil daar niets over zeggen.

Justitie, dat voor de bijna onmogelijke taak staat de antwoorden te vinden op de oorzaak van de terreuraanslagen, eerst met gekaapte toestellen en nu met antrax, heeft haar bevoegdheden sterk uitgebreid gezien na instemming, vorige maand, van het Congres met nieuwe anti-terreurwetgeving. Afluisteren, oppakken, verhoren en uitwijzen is daarmee veel gemakkelijker geworden, maar critici vrezen de aantasting van 's lands democratische normen en waarden waar het zo prat op gaat.

De enkele verslagen van vrijgelaten verdachten, omdat ze toevallig in de buurt woonden van één van de daders, omdat ze een vliegbrevet hadden gehaald bij een school waar de daders les hadden gehad, omdat hun kind Osama bleek te heten, of omdat de stanleymessen van de verhuizing in de auto waren blijven liggen geeft een beeld hoezeer het Amerikaanse justitiële apparaat, onder druk van hoge verwachtingen en maatschappelijke angst, de grenzen verkent van hetgeen constitutioneel toelaatbaar is.

De rechercheurs en aanklagers, zo blijkt uit een document dat is bemachtigd door de Amerikaanse krant The Washington Post, verschuilen zich achter een schriftelijk advies van het hoofd van de anti-terrorisme afdeling van de FBI. Daarin staat dat het verzamelen van antiterreurinlichtingen gelijkstaat aan het maken van een puzzel.

Reden voor menige rechtbank in de Verenigde Staten om de door de FBI aangevoerde verdachten ook bij gebrek aan bewijs voorlopig nog even vast te houden. ,,Het is begrijpelijk dat niemand ervoor verantwoordelijk wil zijn de verkeerde personen te hebben vrijgelaten'', zegt de directeur van een centrum voor rechten van migranten in Florida.

Onderzoek door verschillende media in de VS heeft inmiddels uitgewezen dat het merendeel van de verdachten die sinds de elfde zijn opgepakt niets met de aanslagen te maken hebben. De meesten van de 1.147 blijken met name interessant voor de Amerikaanse immigratiedienst omdat zij stuk voor stuk problemen hebben met hun visa.

Slechts een klein aantal verdachten, volgens ingewijden niet meer dan tien, onderscheidt zich door een hardnekkig zwijgen. Zij zijn degenen die de speciale aandacht van de federale recherche genieten. Maar tot ergernis van de recherche vallen de resultaten van het grootste criminele onderzoek uit de geschiedenis van de VS tegen en de roep om een harde aanpak van nukkige arrestanten neemt toe.

Gefrustreerde rechercheurs zouden hebben gepleit voor het gebruik van een medicijn dat verdachten dwingt tot praten en ook de wens tot het toepassen van geweld tijdens verhoorsesssies is toegenomen in de media.

Een enkele onterecht gearresteerde en inmiddels vrijgelaten Amerikaanse Arabier is daar onwaarschijnlijk gelaten over. ,,Wat ik heb doorgemaakt was niet leuk'', zegt Al Badar al-Hazmi. ,,Maar in een ander land was ik misschien voor jaren in de bak beland zonder dat iemand ervan wist.''

    • Floris-Jan van Luyn