Wie was Charlotte Salomon?

Bij zo'n 50.000 Nederlanders staat het boek in de boekenkast: Leven of theater? Een autobiografisch zangspel in 769 gouaches. Op de kaft staat de beeltenis van een jonge vrouw: hoge jukbenen, hoog voorhoofd. Ze kijkt de lezer half wantrouwend, half nieuwsgierig aan. Alsof ze wil zeggen: ik zie jou, jij ziet mij, maar daar laten wij het bij. Het is een van de bekendste werken van de Duitse kunstenares Charlotte Salomon (1917-1943), die een kleine veertig jaar na haar dood ontdekt werd door een wereldwijd publiek.

Het boek was in het jaar dat het uitkwam - 1981 - binnen een mum van tijd uitverkocht en zou daarna een collectorsitem worden. Niet omdat het hier hoogstaande kunst betrof – veel musea weigeren Salomons werk nog altijd te exposeren, omdat het te marginaal zou zijn – maar vanwege de historische waarde. Precies twintig jaar na de uitgave van Leven of theater? zendt de Humanistische Omroep een radiodocumentaire uit over de maakster van deze nog altijd aangrijpende geschilderde autobiografie.

Wie was Charlotte Salomon? Aan die vraag zijn in de loop der jaren talloze boeken, films en theatervoorstellingen gewijd. In 1981 maakten Franz Weisz en Judith Herzberg een speelfilm over de jonge joodse kunstenares die aan het eind van de Eerste Wereldoorlog in Berlijn geboren werd, en op 26-jarige leeftijd in een gaskamer in Auschwitz de dood vond. Later volgden de theatervoorstelling Charlotte, onder regie van Paul Kraaijeveld, en een goed bezochte musical in Philadelphia.

Maar het meest tot de verbeelding spreekt Salomons werk zelf, dat in 1972 in het Joods Historisch Museum tentoongesteld werd, een jaar nadat haar vader en stiefmoeder het daar in beheer hadden gegeven. Zij hadden hun dochter vlak voor de oorlog bij haar grootouders in Frankrijk ondergebracht, in de hoop dat ze daar veilig zou zijn. Het tegendeel bleek waar; waar haar vader en stiefmoeder de oorlog overleefden via Nederlandse onderduikadressen, zouden Charlotte en haar echtgenoot worden gedeporteerd.

De honderden gouaches die Salomon in het Zuid-Franse Villefranche maakte verbeelden haar zoektocht naar een duister familieverleden (zowel haar natuurlijke moeder als grootmoeder pleegden zelfmoord) en haar strijd tegen de naderende dood. Vlak voor haar deportatie gaf ze de bladen, voorzien van teksten, muziek en regie-aanwijzingen, aan een bevriende arts met de woorden: ,,Zorg er goed voor, het is mijn hele leven''.

In de gedramatiseerde documentaire Charlotte Salomon: Leben? Oder Theater? reist Salomon postuum af naar Amsterdam voor een gesprek met filmregisseur Franz Weisz en haar (inmiddels overleden) stiefmoeder Paula Lindberg, die medio jaren negentig een aantal `geschiedvervalsingen' rechtzette in een veelbesproken biografie van de Amerikaanse historica Mary Felstiner. Ruim een halve eeuw na haar dood verbaast Salomon zich over de grote belangstelling voor haar werk, becommentarieert ze de acteerprestaties in Weisz' film Charlotte en gaat ze in op de haat-liefdeverhouding met haar stiefmoeder.

De gesprekken tussen Weisz, Lindberg en Salomon doen soms wat geforceerd aan, maar geven desondanks een interessant inkijkje in het brein van de Duitse kunstenares. Zo ontkracht Lindberg met klem dat zij voor de oorlog een buitenechtelijke verhouding had met haar vriend en zangpedagoog Walter Wolfsohn. Salomon, die zulks had gesuggereerd in een van haar gouaches, was destijds in een continue strijd verwikkeld met haar stiefmoeder om Wolfsohns liefde en aandacht. Ook nu kan zij het weer niet laten als zij zegt: ,,Hij was idolaat van mijn moeder, maar van mij hield hij.''

Hoe het ook zij, het was Wolfsohn die Salomon inspireerde tot wat later haar levenswerk zou worden: Leven of theater? In een van haar gouaches verzekert hij haar dat ze ,,voorbestemd is iets te scheppen dat boven de middelmaat uitstijgt''.

En dát kan niemand ontkennen.

Charlotte Salomon: Leben? Oder Theater? dinsdag, Humanistische omroep, 16.02-16.45u.