Voetbalslaven

Europese voetbalclubs halen talentvolle jeugdspelers van steeds verder weg. Volgens kinderhulp- organisatie Terre des Hommes maken sommige clubs zich daarbij schuldig aan mensensmokkel en mensenroof.

In het land van Bergkamp, Kluivert, Gullit en Van Basten hoopte hij in het voetbalwalhalla terecht te komen. Ver weg van de armoede in zijn eigen geboorteland Kameroen. Hij was zeventien en voelde zich vorig jaar oud genoeg om zijn vleugels uit te slaan. Zijn oom, een malafide voetbalmakelaar, had geregeld dat hij bij eerstedivisieclub Haarlem in de A-junioren kon komen voetballen. Maar er was voor hem geen verblijfsvergunning geregeld. Dat kon niet, want volgens de Wet Arbeid Vreemdelingen mogen mensen van buiten de Europese Economische Ruimte (EU-landen plus Noorwegen, Liechtenstein en IJsland) die jonger dan achttien jaar zijn hier niet werken. Met de invoering van het nieuwe transfersysteem op 1 september geldt deze regel in alle landen binnen de EER.

De jongen uit Kameroen kon dit allemaal niet bevroeden. Bij een controle liep hij tegen de lamp. Zes weken verbleef hij in onzekerheid op de jeugdafdeling van het Huis van Bewaring in Tilburg. Daarna werd hij Nederland uitgezet.

Er vervlogen meer dromen. Zoals die van Agustus Dumbar uit Liberia, die op zeventienjarige leeftijd te licht bleek voor Ajax en bij RKC terechtkwam. In Waalwijk werd hij twee jaar geleden ontslagen, vervolgens zwierf hij nog wat rond in Nederland zonder verblijfsvergunning tot hij noodgedwongen terugkeerde naar Liberia. Net als Francis Crossey. De nu twintigjarige Ghanees bleek na vier jaar niet goed genoeg voor FC Utrecht, verloor een rechtszaak waarin hij een verblijfsvergunning wilde afdwingen en moest terug naar Afrika.

De meeste voorbeelden zijn te vinden in het in september verschenen rapport Scoren met Kinderen van Terre des Hommes. Deze kinderhulporganisatie met projecten in twintig landen verrichtte een onderzoek naar de handel in minderjarige voetballers afkomstig uit landen buiten de Europese Unie. Aanleiding was onder meer de film Ajax: daar hoorden zij engelen zingen. Hierin komt een scène voor waarin blanke scouts als vleesmeesters Afrikaanse kinderen selecteren voor de filialen van Ajax in Ghana en Zuid-Afrika.

Aanleiding was ook de zaak-Leonardo. De Braziliaanse voetballer van Feyenoord bleek in december 2000 een tewerkstellingsvergunning te hebben gekregen op basis van een vals, Portugees paspoort. Hierdoor ontweek hij de regels voor minderjarige spelers van buiten de EU. Het valse paspoort dat hij ontvangen had van zijn zaakwaarnemer bleek afkomstig uit een crimineel circuit. Leonardo kreeg een boete van vijfduizend gulden en veertig uur dienstverlening opgelegd. Feyenoord accepteerde een schikking van het OM van vijftigduizend gulden.

De Rotterdamse club wordt in het rapport van Terre des Hommes ook in verband gebracht met mogelijke betrokkenheid van Karel Brokken bij de handel in jonge illegale Afrikaanse spelers. De Belg is manager van Feyenoords opleidingsschool in Ghana (Feyenoord Fetteh Football Academy) en wordt door justitie in zijn land verdacht van mensenhandel en het niet betalen van loon. Twee jaar geleden deden de jeugdspelers Bayou uit Ethiopië en Arune Kailie uit Sierra Leone aangifte tegen Brokken. Hij zou de Afrikanen onder valse voorwendselen naar Europa hebben gelokt. Ze kregen niet het afgesproken salaris. En hij zou de belofte niet zijn nagekomen dat hij de spelers terug naar hun ouders zou brengen als ze niet zouden slagen.

Brokken, die al vijftien jaar in Afrika verblijft, doet deze zaak af als ,,flauwekul''. Voor zijn dienstverband bij Feyenoord was hij tot 1997 scout in Afrika voor clubs en makelaars. Per jaar begeleidde hij twee tot drie spelers naar Europa. ,,Ik deed geen arbeidsbemiddeling, sloot geen contracten voor ze af en ik heb aan deze spelers niets verdiend'', meldt hij telefonisch vanuit Ghana. ,,Deze affaire is overtrokken met leugens. Ik ben zelf naar justitie gestapt om een verklaring af te leggen. Ik verwacht dat de zaak wordt geseponeerd. Kailie is na een jaar teruggegaan en Bayou kon na drie maanden al naar huis maar koos ervoor in België te blijven. Ik ben geen mensenhandelaar. In België waren onderhandelingen over contracten tot 2000 alleen voorbehouden aan de Vlaamse Dienst voor Arbeids Bemiddeling. Iedereen die op eigen houtje iets deed was verdacht, zelfs een FIFA-makelaar.''

Brokken twijfelt niet aan de goede bedoelingen van Terre des Hommes, maar noemt het onderzoek naïef. ,,Volgens mij slaan ze de plank mis en heeft de organisatie zich laten misleiden. Er wordt voorbijgegaan aan de mogelijkheid dat spelers leugens vertellen uit teleurstelling of met het doel in Europa te blijven. Vaak wonen ze helemaal niet bij hun ouders maar bij mensen die hun eten willen geven. Zoals een tante of een broer. De meeste spelers die hier vandaan komen zijn ouder dan in hun paspoort staat en niet minderjarig. Je hoeft ze niet onder valse voorwendselen naar Europa te lokken, want iedere Afrikaan droomt ervan.'' En over de school van Feyenoord in Ghana: ,,Het is een prachtig project. We doen hier sociaal werk.''

Feyenoord zegt te zijn gestopt met het naar Nederland halen van minderjarige voetballers van buiten de EU. Martin van der Kooij, jeugdcoördinator van de Rotterdamse club: ,,De affaire-Leonardo heeft daartoe bijgedragen. Het heeft geen zin een speler uit overzeese gebieden naar Nederland te laten komen zolang er geen duidelijkheid is of hij voor een verblijfsvergunning in aanmerking komt. Er reizen alleen nog jongetjes naar Rotterdam voor een stage van een of twee weken. Zij zijn meestal afkomstig van Belo Horizonte, de club in Brazilië waarmee we een samenwerkingsverband hebben.''

Bij de spelersvakbond VVCS in Gouda is echter weer een geval bekend van een speler uit Sierra Leone die bij Feyenoord tot voor kort een schamel salaris verdiende, op straat werd gezet en zonder papieren aan zijn lot is overgelaten.

Ingrid Vledder, campagnecoördinator van Terre des Hommes en schrijfster van het rapport, constateert na overleg met juristen dat de voetbalwereld juridisch gezien vaak in overtreding is. ,,Als je kijkt naar het wetboek van strafrecht, dan wordt de term `mensensmokkel' gebruikt als iemand op illegale wijze van het een naar het andere land verhuist en daar wederrechtelijk verblijft. Het verhandelen of smokkelen van kinderen met valse documenten is een overtreding van verschillende artikelen (zoals valsheid in geschrifte) waarop zes jaar gevangenisstraf staat.''

Clubs halen voetballertjes vaak zonder nadenken op een tijdelijk, toeristenvisum naar Nederland, zegt Vledder. ,,Zo van: we laten er tien komen en zien wel of er één of twee goede bijzitten. Er wordt niet over nagedacht wat er gebeurt met zo'n kind als het te licht is bevonden. Heel lang heeft de verplichting van een verblijfsvergunning geen prioriteit gehad bij voetbalclubs. Ze hadden het idee te beschikken over een status aparte. Het is heel goed dat de arbeidsinspectie nu strenge controles uitvoert.''

Leo Beenhakker, technisch directeur van Ajax, hapt naar lucht als hij wordt geconfronteerd met de termen mensensmokkel en mensenroof. ,,Ieder jong talent heeft de ambitie als voetballer te slagen. Je hebt te allen tijde de ouders nodig, wil je iets met hem beginnen. Het zou in deze tijd toch waanzin zijn om ze bewust bij hun vader en moeder weg te houden?''

De voormalige bondscoach vindt dat er niets mis is met de handelwijze van de Nederlandse clubs. ,,Iedere zichzelf respecterende club is tegenwoordig aan het scouten en probeert talenten zo jong mogelijk over te laten komen om ze richting de lokale spelcultuur en maatschappelijke cultuur te duwen. Zo hadden we laatst een Pools spelertje van zestien naar Nederland gehaald. Zijn vader kwam mee en zij kregen keurig een retourticket. Na een week of tien dagen leg je als club een ei en beslis je of je met hem doorgaat. Zo niet, dan breng je hem naar Schiphol. Dat hebben we gedaan. Als hij dan achter je rug de uitgang opzoekt en in het land verdwijnt, kunnen we daar weinig aan doen.''

In 1999 verbleven er bij zes clubs achttien minderjarige voetballers illegaal in Nederland, zo bleek uit een onderzoek van de arbeidsinspectie. Ze varieerden in leeftijd van zestien tot achttien jaar. Negen spelers kwamen uit Brazilië, vier uit Sierra Leone, drie uit Kameroen en één uit voormalig Joegoslavië. Naar aanleiding van dit onderzoek werd er voor deze spelers proces-verbaal opgemaakt. Arbeidsinspectie van het ministerie van Sociale Zaken werkt momenteel aan een overzicht van 2000. Van de achttien illegale voetballertjes uit 1999 zijn er veertien door de clubs legaal gemaakt. Door langdurige procedures aan te spannen wisten hun clubs hun verblijf zolang te rekken dat ze als meerderjarigen (achttien jaar en ouder) alsnog in aanmerking kwamen voor een werk- en verblijfsvergunning.

Er is nog een manier waarop clubs de wet omzeilen: ze brengen spelers van buiten Europa onder bij een middelbare beroepsopleiding. Dat deed Vitesse met Emile Mbamba (18), Kalle Soné (17) en Sylla Lansana (16) uit Guinee. Zij volgden lessen aan het CIOS in Arnhem. Werken mag niet, maar studeren wel. Ook als ze naast hun studie voetballen.

Leo Beenhakker, die ook werkzaam is geweest bij Vitesse en Feyenoord, weigert kwade bedoelingen te zien achter dit soort zaken. ,,De schrijnende gevallen waarover Terre des Hommes spreekt zijn volgens mij incidenten. Er bestaat momenteel een tendens om uitzonderlijke gevallen te verheffen tot regel. Ik geloof er niets van dat jongetjes in Nederland aan hun lot worden overgelaten. Er is niet één club die dat doet. Het normbesef is hier zodanig dat iedereen ervoor zorgt dat spelers terug kunnen naar het land van herkomst.''

Een andere mogelijkheid voor Nederlandse clubs om jong talent aan zich te binden is samen te werken met Belgische clubs, zoals Ajax en Feyenoord doen (respectievelijk met Germinal Beerschot Antwerpen en RWDM Molenbeek). Ze kunnen daar spelers van buiten de EU eerst laten rijpen om ze vervolgens binnen te halen als ze voldoende kwaliteiten blijken te bezitten. Daarmee ontlopen de clubs de beperkingen in eigen land. Voetballers van buiten Europa van 18 tot 21 jaar die willen uitkomen in ere- of eerste divisie moeten volgens de Wet Arbeid Vreemdelingen een salaris verdienen van ten minste 380.000 gulden per jaar. Vanaf 21 jaar geldt zelfs een salarisnorm van 760.000 gulden per jaar. In België is slechts een tiende van deze bedragen als voorwaarde voor een verblijfsvergunning gesteld.

De geringe beperkingen hebben in België een enorme handel in jeugdige voetballers van buiten de EU in de hand gewerkt. Volgens het rapport van Terre des Hommes komen er wekelijks vijf tot tien spelers uit West-Afrika naar België door tussenkomst van soms duistere makelaars. Minderjarigen kunnen zich hier makkelijk laten registreren als student. Volgens Paul Carlier, voorzitter van de actiegroep Sport en Vrijheid, zijn er zeker tweeduizend schrijnende gevallen bekend. De Belgische justitie onderzoekt nu tien klachten over handel met voetballers. De voetbalbond in België heeft in april maatregelen aangekondigd tegen de handel in jonge spelers uit Afrika en Zuid-Amerika door verhoging van het minimumsalaris.

Sinds maart moeten de spelersagenten van de wereldvoetbalbond FIFA contracten met clubs mede ondertekenen. De clubs dienen honoraria direct aan de speler te betalen en niet aan de makelaar, zodat deze niet meer in staat is zich een deel van de inkomsten toe te eigenen. ,,In België bijvoorbeeld gaat vaak dertig procent van het salaris van het voetballertje naar de makelaar'', weet Vledder van Terre des Hommes. In veel gevallen is er nog sprake van tussenpersonen op wie geen controle bestaat. Terre des Hommes vindt dat in Nederland de voetbalbond KNVB er strenger op dient toe te zien dat clubs alleen werken met makelaars die in het bezit zijn van een FIFA-licentie voor Players Agents. De overheid moet volgens de hulporganisatie weer de voetbalbond controleren. Vledder: ,,Er worden nog weleens wurgcontracten afgesloten tussen speler en makelaar. Je moet het zien vanuit het perspectief van zo'n jongen: hij heeft geen keus als hij weg wil uit een arm land.''

Ook de politiek heeft de handel in jeugdige voetballers ontdekt. Eind mei werden naar aanleiding van publicaties in diverse landen vragen gesteld in het Europees Parlement over dit onderwerp. Op 18 juni volgde de PvdA in de Tweede Kamer. Half augustus stelde minister Korthals van Justitie voor een keurmerk in te stellen voor contracten met jeugdige voetballers die van buiten de EU in Nederland willen spelen.

,,Het gaat om minimumvoorwaarden waaraan opleidingen van clubs moeten voldoen om in aanmerking te komen voor permanente verblijfsvergunningen voor spelers tussen de 15 en 21 jaar'', zegt Wessel Weezenberg van de Federatie Betaald Voetbalorganisaties, die met Justitie en KNVB nadenkt over dat keurmerk. ,,Voetballertjes zullen bijvoorbeeld een bepaalde vorm van algemeen onderwijs verplicht moeten volgen. Een onafhankelijk overkoepelend orgaan in stichtingsvorm gaat hier controle op uitoefenen.''

Voor Terre des Hommes gaan de aangekondigde maatregelen niet ver genoeg. De hulporganisatie wil minderjarigen niet binden aan een contract. ,,En hoe zit het met de naar Nederland gehaalde jongens die nooit een contract aangeboden krijgen omdat geen club geïnteresseerd is?'', vraagt Vledder zich af.

Terre des Hommes is wél blij met sommige goede voornemens in de voetbalwereld. Zo heeft FC Utrecht gezegd geen jonge spelers van buiten de Europese Unie meer te scouten en naar Nederland te halen. En Ajax? Beenhakker: ,,Minderjarige spelers uit Afrika en Zuid-Amerika gaan bij Ajax drie maanden op en drie maanden af. Dat wil zeggen: ze komen binnen op een toeristenvisum, mogen hier drie maanden blijven en gaan dan voor dezelfde periode weer naar het land van herkomst. Vervolgens komen ze weer drie maanden naar Amsterdam. Daarmee voldoen ze aan de norm. Maar ik ken ook situaties waarin de lokale vreemdelingendienst gedoogt dat zo'n jongetje zonder verblijfsvergunning permanent als amateur bij de jeugd mag spelen. Elke lokale overheid voert in Nederland wat dit betreft haar eigen beleid.''

Dat er in sommige gevallen kennelijk sprake is van een gedoogbeleid kun je zo niet helemaal stellen, vindt Weezenberg. ,,De ene club heeft een betere juridische staf dan de andere en bereikt daardoor meer. Er zijn ook clubs die profiteren van een minder alerte vreemdelingendienst.''

Met de voetbalscholen in Afrika kunnen clubs als Ajax en Feyenoord nog steeds de Nederlandse of Europese wetten omzeilen door spelers daar tijdelijk te `stallen' tot ze meerderjarig zijn of doorbreken. Vledder: ,,Wat je ook verzint, het gaat toch om het grote geld. En daarvoor zullen clubs de mazen in het net zoeken. Daar is geen keurmerk tegen bestand. Buitenlandse deelnemingen zoals bij Ajax zijn het gevolg van het feit dat de club een beursgenoteerde onderneming is geworden. In het financieel jaarverslag van Ajax staat dat de buitenlandse investeringen er over vier, vijf jaar uit moeten komen. De club is gebaat bij een groot talent dat een keer voor een goede afkoopsom zorgt.''

Dat Ajax in Ghana jonge voetballertjes ook minimaal drie jaar scholing geeft, vindt Vledder de goede kant van deze aanpak. ,,Dan gaat het er verder om hoe Ajax in ethisch opzicht te werk gaat. Worden de FIFA-bepalingen nagekomen en klopt het wettelijk ook? Die educatie geschiedt natuurlijk niet onder het mom van ontwikkelingswerk.''