Japans politici willen ambtenarij temmen

Niet politici, maar ambtenaren delen in Japan doorgaans de lakens uit. Minister Makiko Tanaka wordt `doodmoe' van hun obstructie.

De machteloosheid van Japans politici werd deze week breed uitgemeten op tv. Zonder enige illusie dat haar ambtenaren nu wel aan haar verzoek zouden voldoen, vroeg minister Makiko Tanaka (Buitenlandse Zaken) tijdens een persconferentie demonstratief aan een topambtenaar: ,,Prepareer die formulieren voor me, alsjeblieft.'' De camera's draaiden naar de ambtenaar die verbeten naar de grond bleef staren. ,,Jullie zien het'', hervatte Tanaka, ,,zo is de situatie hier. Ik word er doodmoe van.''

De scènes zijn symptomatisch voor de problemen waar elke politicus in Japan tegenaan loopt die actief een eigen beleid probeert uit te voeren. Het maakt in een oogopslag duidelijk waarom `hervorming' in Japan zo vaak een loze kreet blijft, ook al belijdt iedereen dezer dagen met de mond de noodzaak ervan. ,,De problemen van Makiko Tanaka tonen hoe een groeiende civil society botst met een onverantwoordelijke ambtenarij die niet wordt gecontroleerd door politici'', stelt politicoloog Takashi Inoguchi, hoogleraar aan de Universiteit van Tokio.

Het is in Japan nooit de bedoeling geweest dat politici de lakens uitdeelden en de huidige problemen hebben dan ook een lange voorgeschiedenis. ,,Cruciaal is een wet uit 1897 die bepaalde dat alleen zij die het examen voor de civiele dienst hebben gehaald, een ambtelijke functie mochten bekleden'', zegt Inoguchi. Bedoeling van deze wet was het ,,onderdrukken van opkomende politieke partijen''. Nog altijd handelen ambtenaren vanuit de gedachte dat zij boven de politiek staan.

Tanaka is sinds haar aantreden in de regering-Koizumi een half jaar geleden in gevecht met haar ambtenaren, die in opspraak zijn gekomen door grootschalige fraude met overheidsgeld. Nadat al eerder arrestaties waren verricht, werd deze week bekend dat zo'n driekwart van haar departement betrokken is bij het systematisch achteroverdrukken van miljoenen guldens, waarmee bijvoorbeeld feesten werden gehouden bij vertrek van diplomaten naar het buitenland. In deze omstandigheden probeert Tanaka via het personeelsbeleid invloed te krijgen op het reilen en zeilen van het departement. Deze week hebben haar ambtenaren echter succesvol haar poging geblokkeerd om het hoofd personeelszaken over te plaatsen. Ambtenaren weigerden simpelweg de overplaatsingsorder te schrijven. Tanaka schreef de order vervolgens zelf, maar de ambtenarij stelt dat dit geen rechtsgeldigheid heeft. Vandaar dat Tanaka in arren moede tijdens de persconferentie de verantwoordelijke ambtenaar om de papieren vroeg.

,,We zijn bereid om orders van de minister op te volgen'', zei een woordvoerder van het ministerie gisteren, ,,maar er zijn wetten en regels die moeten worden nageleefd.'' Gevraagd of de minister soms regels heeft overtreden moet hij echter erkennen ,,geen voorbeeld te kennen waarin dat is gebeurd''. De reden dat de personeelschef niet is overgeplaatst, ligt in ,,overleg met het bureau van de premier''. Woordvoerder Tsutomu Himeno van de premier schuift de verantwoordelijkheid echter weer terug naar Buitenlandse Zaken. Er heeft ,,geen interventie'' plaats in het personeelsbeleid van het ministerie, zegt hij desgevraagd.

Terwijl ambtenaren op deze manier de verantwoordelijkheid afschuiven, zagen ze tegelijkertijd al maanden aan de poten van Tanaka's stoel door haar onwelgevallige berichten te lekken. Zo meldden media gisteren dat Tanaka eergisteren een bezoekend Iraans minister had laten wachten, omdat ze ,,op haar kantoor een zoekgeraakte ring zocht''.

Kranten tonen zich in deze situatie trouwe bondgenoten van de gevestigde orde. Dagblad Asahi, dat zich anders graag profileert als spreekbuis van burgerbewegingen, riep gisteren in een hoofdartikel de premier op om minister Tanaka naar huis te sturen.

    • Hans van der Lugt