Innerlijke aardverschuivingen

Met dezelfde crew waarmee hij in China The Last Emperor maakte, vertrok Bernardo Bertolucci eind jaren tachtig naar Noord-Afrika voor de verfilming van Paul Bowles' roman The Sheltering Sky (1949). Zoals bij elke boekverfilming moest er nogal wat sneuvelen, maar dat betekende niet dat Bertolucci economisch te werk ging. De meeste woestijnscènes zijn zoals je je ze voorstelt: stil en eindeloos.

Eindeloos moest ook de reis worden van het Amerikaanse echtpaar en hun vriend, de drie hoofdpersonen van The Sheltering Sky. Want, zo zegt de vrouw, ze zijn echte reizigers, geen toeristen met een duidelijke bestemming en een vastomlijnd doel: thuiskomen. De drie hebben zich naar Tanger verscheept in de hoop op grootse ervaringen die hun vastgeroeste leven weer vooruit moeten helpen.

Het tienjarige huwelijk van de componist Port (John Malkovich) en de schrijfster Kit (Debra Winger) kan inderdaad wel wat nieuwe impulsen gebruiken, want de twee vervelen zich rot in de luxe hotels van Tanger. Een ongelukkige combinatie van rusteloosheid en moeheid drijft hen naar de woestijn, waar ze het ware avontuur tegemoet denken te gaan. Maar waar gaan ze eigenlijk naartoe? In een van de mooiste scènes fietsen ze samen aan de rand van de Sahara. Als ze aan het eind van de hobbelige weg zijn aangekomen, wijst Port naar voren. ,,Deze plek wilde ik je tonen'', zegt hij. Het landschap vóór hen is net zo leeg als dat waar ze net vandaan komen.

Naarmate hun reis vordert en de ontberingen groter worden, hebben ze steeds minder tijd voor gekibbel en andere luxeproblemen. De prijs die ze voor deze geconcentreerde manier van leven moeten betalen is hoog. Dat is de romantiek van de woestijn: temidden van het grote niets is elke innerlijke verandering, hoe klein dan ook, automatisch een aardverschuiving.

Ze hopen zichzelf te vinden in een onbekend land, maar raken alleen maar verdwaald. Bertolucci zet dit reizigerscliché nogal dik aan, temeer omdat die `onbekende cultuur' er nogal bekaaid vanaf komt. De Marokkanen en Algerijnen worden alleen maar rennend, zwijgend of trommelend in beeld gebracht en komen vooral in de hoedanigheid van gids of kamelendrijver voorbijgesjouwd. Zo zijn de reizigers toch nog in een toeristenfolder terechtgekomen. Cameraman Vittorio Storaro bracht het landschap wel ongenaakbaar mooi in beeld.

Een 79-jarige Paul Bowles komt nog even voorbij als vaste gast van een café in Tanger, ongeveer zoals hij daar in het echt ook vaak moet hebben gezeten. Zijn stem is te horen in de spaarzame, literaire voice-over: ,, [Kit en Port] begingen de fout om de tijd als onbestaand te beschouwen. Elk jaar was hetzelfde. Uiteindelijk zou alles gebeuren.''

Uiteindelijk wen je aan alles, is de ervaring van Port. Je went aan verdriet, aan vreugde en aan teleurstellingen. Je went aan zoveel dingen dat niets er meer toe doet. Totdat je het einde van de reis in zicht krijgt.

The Sheltering Sky (Bernardo Bertolucci, 1990, VS/Italië), BBC2, zaterdag, 00.35-2.45u.

    • Mariska Graveland