Hamburgermoslims

Een van de zelfmoordkapers van 11 september kwam uit de Verenigde Arabische Emiraten. Het land worstelt met de combinatie van een Westerse levensstijl en islamitische identiteit. Van elke verkochte hamburger gaat een paar cent naar Palestijnse doelen.

Een Keniase chauffeur rijdt je langs Pakistaanse straatvegers en Indiase bouwvakkers, langs Taco Bell, McDonald's en I Can't Believe It's Yoghurt-ijssalons en langs een kustlijn met imitatie-tropische paradijzen vol Russische maffia met zwart geld op vakantie. De autoradio staat op het station dat 24 uur per dag country music uitzendt: ,,My kind of folks are at the ranch...''

's Avonds in een bar begeleidt een Filippijn in pak zichzelf op zijn synthesizer: `I will survive'. Zijn vrouwelijke collega met opgeblazen borsten staat te swingen op de dansvloer, omringd door dronken Aziaten. Ze worden gadegeslagen door bezopen Arabieren in witte jurken rechts, en Budweiser bier slurpende Amerikaanse expats links. Ertussendoor loopt de Chinese eigenaar met dikke pakken dollars af te rekenen. Achter de toog staat permanent de televisie aan, zonder geluid. Als de bel voor de laatste ronde klinkt, toont BBC-World net de toespraak van Osama bin Laden vanuit zijn Afghaanse grot; de lange baard, de priemende ogen, de wijzende vinger. Pooier Ali uit Pakistan loopt intussen op gedempte toon de prijzen af: vijftien dollar voor Chinese meisjes (vanaf veertien jaar oud, ,,very young, very quick'') en het dubbele voor Arabische (,,Lebanon, Morocco, very nice''). De Russinnen doen vijftig dollar, wat weer de helft is van wat hun Britse collega's willen: ,,European woman, white skin, good fuck.'' Hij slaat een paar keer met zijn vuist in zijn handpalm en lacht.

Welkom in Dubai, een van de zeven Verenigde Arabische Emiraten. Net als in het Golfstaatje Qatar en het naburige Emiraat Abu Dhabi heeft hier de liberale elite het voor het zeggen en iedere moslim mag hier zijn geloof min of meer beleven zoals hij of zij wil – zolang hij maar niet probeert zijn interpretatie op te leggen aan medegelovigen of aan Westerlingen. Dus heb je in de hoofdstraat een Islamitische Bank met een speciale zij-ingang voor vrouwen, maar ook Spinney's Supermarket met meterslange schappen Westerse tijdschriften, varkensvlees en bier. Dat valt goed bij toeristen, intercontinentale funshoppers en de Westerse zakenlieden en managers die in Dubai vrij kunnen leven en tegelijkertijd veel geld kunnen verdienen. Dubai is nu nog maar voor minder dan 30 procent afhankelijk van eigen olie en die van Abu Dhabi, de rest van de economie bestaat uit financiële dienstverlening, handel en toerisme.

Dit zijn lucratieve maar kwetsbare sectoren, en net als bij alle liberale moslims in de islamitische wereld groeit op dit moment ook bij de liberalen in de Golf de angst te worden vermalen in een mogelijk cultureel conflict tussen het Westen en de islamitische wereld. Vorige week vrijdag opende een national, zoals een autochtone inwoner van de Emiraten wordt genoemd, het vuur op het Hard Rock Café, een oppikplek voor hoertjes. Amerikaanse inlichtingendiensten vermoeden dat veel van de fondsen voor Bin Laden en Palestijnse extremistische groepen als Hamas en Jihad uit de Golfstaten komen. De meeste kapers die op 11 september de wereld in een crisis stortten komen uit de Golfstaten, en wie naar inbelshows op de pan-Arabische zender Al-Jazira kijkt hoort harde woorden van kijkers uit de Golf. De Emiraten zijn net als de andere Golfstaten dictatoriale politiestaten, waar oppositie wordt afgekocht of onderdrukt, en waar maatschappelijke debatten in Westerse zin niet bestaan. Opiniepeilingen worden wel gehouden, maar blijven geheim. Een betrokkene vertelt off the record dat in het laatste onderzoek zo'n 80 procent van de inwoners van de Emiraten de aanslagen op het World Trade Center en het Pentagon afkeurde. Maar eenzelfde percentage is tegen de Amerikaanse bombardementen op Afghanistan.

De uitslagen roepen de vraag op hoe het verder moet indien de Amerikaanse bombardementen op Afghanistan aanhouden of zelfs worden uitgebreid naar andere, Arabische, landen. Vooral wanneer de economische situatie verslechtert. Want de eerste klappen van 11 september zijn reeds geïncasseerd. Door de instorting van de aandelenkoersen wereldwijd verloor alleen Dubai al naar schatting dertig miljard dollar. De helft van alle vluchten binnen de Golf is geschrapt, de hotels draaien op misschien een kwart van de capaciteit. Het hele jaar door organiseert Dubai tentoonstellingen, wereldkampioenschappen, symposia en manifestaties. Vorige week stond het Stars Festival op stapel, `celebrating technology', met Nelson Mandela, Bill Clinton en Al Gore. Uiteindelijk kwam alleen de gewezen softpornoster Bo Derek opdagen.

Officieel overheerst laconieke nuchterheid: ,,We hebben hier de Iran/Irak-oorlog gehad'', zegt reder Essa bin Hadher, ,,de invasie van Koeweit, de conflicten met Iran over de soevereiniteit van een paar eilanden. Daarmee vergeleken is Afghanistan ver weg.'' Maar in het achterhoofd stelt iedereen in de Golfstaten zich de vraag: hoe zal de woede over de Amerikaanse politiek en een economische crisis inwerken op het religieus-culturele vrijheid-blijheidmodel van Abu Dhabi, Dubai en de Golfstaat Qatar? Hoe lang kan een Westerse levensstijl samengaan met sympathie en identificatie met volkeren die juist onder dat Westen te lijden hebben, zoals de Afghanen en de Palestijnen?

Deze vraag is des te dringender omdat de Golfstaten nauwelijks tradities hebben om op terug te vallen; het zijn uitzonderlijk wezenloze plekken; Doha in Qatar, Abu Dhabi en Dubai in de Verenigde Arabische Emiraten – vanuit het vliegtuig bezien doen ze het meest denken aan doelwitten in een matig uitgevoerd computerspelletje, zo kunstmatig oogt het urbane landschap. Dit is geen land, zegt een Westerse analist over Dubai, dit is een ,,juridische rechtsvorm'', een redelijk efficiënt, centraal gelegen reservaat op de wereldkaart zonder belastingen, met spotgoedkope slavenarbeid uit Azië, een kleine maar kapitaalkrachtige thuismarkt voor luxeproducten en alomtegenwoordig vertier, ontwikkeld vanachter de tekentafel.

Tachtig procent van de circa drieëneenhalf miljoen legale en illegale ingezetenen in de Emiraten is gastarbeider of expat. In Dubai is volgens een recente studie zelfs 95 procent buitenlander. Een Nederlandse expat-vrouw in Dubai vertelt dat ze in anderhalf jaar tot nu toe één national heeft leren kennen. ,,Op salsa-cursus. Oh ja, en er zit een national bij mijn zoontje op school, dat valt wel op als zijn vader hem in zo'n lange witte jurk komt afhalen.'' Alleen nationals mogen land bezitten, ze betalen geen belasting en ontvangen geweldige kortingen op gas, water, licht, telefoon en onderwijs. Getrouwde stellen krijgen een villa.

Neem het Shindagah Heritage Village in het centrum van Dubai. De reisgidsen en overheidswebsites prijzen het aan als een ,,goede plek om een beeld te krijgen van Dubai'', en dat klopt maar op een andere manier dan de folders waarschijnlijk bedoelen. Want het Shindagah Heritage Village in het centrum van Dubai is geen zorgvuldig gerestaureerde historische binnenstad, Arabische stijl. Het is nep. Zoals vrijwel alles in de Emiraten en oliestaatjes in de Golf is het bedacht, ontworpen, een verwijzing naar iets dat er nooit was.

Vijftig jaar geleden stond op de plek van het Shindagah Heritage Village inderdaad een dorpje, bewoond door straatarme parelduikers, vissers en een handjevol handelaren. Toen kwamen de ontdekking van olie, de onafhankelijkheid van de Britten en vervolgens exorbitante rijkdom. Oude bouwsels werden overal tegen de grond gegooid om plaats te maken voor moderne bouw. Zo snel mogelijk moest de herinnering aan het armoedige verleden worden uitgewist, vervangen voor wat men kennelijk aanzag voor het Westen, de vooruitgang. Stedenbouwers in Europa, Amerika en Japan ontwierpen torenflats, hoewel benzine in Dubai niets en er woestijngrond genoeg is. Ook moesten er super-de-luxe vliegvelden komen voor elk afzonderlijk emiraat, ook al liggen ze maar tien kilometer van elkaar af. En fastfoodketens en golfbanen en paardenrenbanen, want dat hadden ze in het Westen ook.

Maar na de grote sloop ontdekte men dat mierzoete nostalgie naar een verleden dat nooit heeft bestaan juist heel Westers is. En dus werden de sloppen steen voor steen herbouwd, maar nu geheel gladgestreken en mooi afgebouwd: Shindagah Heritage Village, een bloedserieuze Efteling tussen de luxe torenflats. Niets herinnert er nog aan dat tot vijftig jaar geleden het handjevol inwoners hier ,,zich in tijden van tegenspoed moest voeden met kamelenstront'', om met een Westerse expat (,,no names please, dit is een politiestaat'') te spreken.

Een van de kapers die de Westerse wereld op 11 september in een crisis stortten kwam uit de Verenigde Arabische Emiraten, om precies te zijn uit Ras Al-Kheima in het uiterste noorden. Het gaat om de 23-jarige Marwan Al-Shehhi, vereeuwigd door een Amerikaanse beveiligingscamera toen hij met zijn maatje Mohammed Atta, het brein achter de operatie, geld opnam bij een pinautomaat. Al-Shehhi was het ook die samen met Mohammed Atta de vrijdagavond voor de aanslag aan de drank ging in een oesterbar in Miami. Veel meer is er over hem niet bekend, want de autoriteiten – trouwe bondgenoten van de Verenigde Staten – willen zo min mogelijk aandacht voor de mogelijke betrokkenheid van een hunner bij de suïcidale moordpartij in New York en Washington.

Maar een trip door het rauwe berglandschap waar Al-Shehhi's familie een generatie terug nog leefde geeft een goed idee van de enorme stap die Golf-Arabieren in het tweede deel van de twintigste eeuw hebben moeten zetten. Een statisch, meedogenloos en cultureel geïsoleerd bestaan in bittere armoede ging binnen een paar decennia over in de levensstijl van de rijkste 10 procent van de wereld. Tot het midden van de twintigste eeuw leefden de Al-Shehhi's zomers van piraterij, en 's winters van landbouw en veehoederij in de bergen. Ze leefden volgens oerconservatieve sociale codes en zonder onderwijs, medische zorg of stromend water.

Zoals inmiddels gebruikelijk in de media gingen journalisten direct na het bekend worden van Al-Shehhi's waarschijnlijke betrokkenheid langs bij zijn familie. Maar daar kwamen de verslaggevers snel van terug. Een correspondent van de Arabische krant Al-Hayat werd met stenen bekogeld, en toen een Westerse journalist aanbelde bij de familie, kwam er direct een politieagent op hem af: hij moest het zelf weten, meldde de diender, maar iets verderop was op dit moment de Alshehhi-stam zich aan het verzamelen en bewapenen, dus misschien was het maar beter om te vertrekken. De Al-Shehhi's zijn zoals dat heet `uit de bergen gekomen', hebben luxe huizen betrokken en hun zonen naar buitenlandse universiteiten gestuurd, maar de tribale reflexen zijn nog niet verdwenen.

Het ongemak met de Westerse levensstijl komt minder nadrukkelijk tot uiting in de daad van Al-Shehhi en de defensieve agressie van zijn stam. Zoals toen de Engelstalige krant Gulf News een ironisch bedoelde serie afdrukte met als titel `Waarom de Arabieren zichzelf wat minder serieus moeten nemen' – een aantal inwoners van de Emiraten begon een strafrechtelijk onderzoek. Een Westerse manager vertelt over de onderhandelingen met vaders die hun dochters alleen toestaan naar het werk te komen als de manager belooft dat hij de dames niet het gebouw uitlaat. Ook werd de kantoortuin uitgebreid geïnspecteerd; waren de schotten niet te hoog, zodat er allerlei zondigs kon worden uitgehaald?

Vervolg op pagina Z2 (28)

Hamburgermoslims

Vervolg van pagina Z1 (27)

Hoeveel inwoners van de Emiraten zich daadwerkelijk verscheurd voelen tussen een Westerse levensstijl en hun islamitische identiteit is onduidelijk. Maar expats en nationals bevestigen unaniem dat het anti-Westerse kamp sinds het uitbreken van de Palestijnse opstand fors is gegroeid, en dat dit kamp na het begin van de bombardementen op Afghanistan alleen maar omvangrijker wordt. ,,Je hebt nu enerzijds die idioot van een Osama bin Laden, die zegt te spreken in de naam van mijn geloof'', zegt dr. Jamal Al-Suwaidi, directeur van het Emirates Center for Strategic Studies and Research. ,,En anderzijds die idioten bij de Amerikaanse media die daar in meegaan. Dat is natuurlijk precies wat Bin Laden beoogt. Dat de wereld wordt onderverdeeld in niet-moslims en moslims. Moslims die dan automatisch bij hem terechtkomen.''

De angel, zegt iedereen, is niet Afghanistan en niet Bin Laden. Het is de Palestijnse kwestie. Golf-Arabieren identificeren zich met hun mede-Arabieren in Palestina en maken zich zorgen om het lot van de op twee na heiligste plek in de islam, de Aqsa-moskee in Oost-Jeruzalem. Als in warenhuizen wordt ingezameld voor Palestijnse goede doelen, laten vrouwen nu demonstratief hun gouden armbanden in de collectebus zakken. Zakenmannen uit de Emiraten gaan off the record geweldig te keer over Amerika en de intifada, maar houden in het openbaar stijf hun mond dicht. ,,De arm van de Israël-lobby reikt ver, ze weten dat hun business grote schade oploopt als ze openlijk hun mening ventileren'', zegt een Westerse diplomaat in Dubai.

Ook beseffen de zakenmannen uit de Emiraten dat de Osama bin Ladens van deze wereld direct een einde zullen maken aan het goede leven in Dubai, mochten ze ooit de macht grijpen. Maar de thema's van Bin Laden, de Amerikaanse aanwezigheid in Saoedi-Arabië en rechtvaardigheid voor de Palestijnen, raken een gevoelige snaar. Het is een uiterst frustrerende impasse, eentje die de ideale voedingsbodem vormt voor een impulsieve gift aan een extremistische groepering.

,,Juist voor liberale moslims en Arabieren is het ongelofelijk dat Israël nog steeds niet door het Westen is gedwongen zich terug te trekken uit de bezette gebieden'', zegt Al-Suwaidi van het Emirates Center for Strategic Studies. ,,De Arabieren hebben Israël vrede aangeboden in ruil voor die bezette gebieden. Die bezette gebieden beslaan 22 procent van historisch Palestina. De Israëliërs krijgen dus 78 procent. Is dat zo'n slechte deal? Hoe moeten liberalen toenadering tot het Westerse politieke model bepleiten, als datzelfde Westen tegelijkertijd toestaat dat de bezetting van Palestina voortduurt? Jullie geven Bin Laden zoveel munitie.''

De Palestijn Marwan Abdallah, sinds vijf jaar exportmanager in Dubai, merkt dagelijks hoezeer de kwestie-Israël speelt. ,,Zakenmensen praten hier altijd wel over politiek, gewoon om kennis te maken en aan elkaar te wennen. En dan gaat het over de intifada.'' Collega's van Marwan leven intens mee met diens familieleden die zijn achtergebleven in hun dorpje op de Westelijke Jordaanoever, om te voorkomen dat joodse kolonisten hun stukje land confisqueren.

,,In het begin van de intifada had je hier boycots van McDonald's en Burger King'', zegt Abdallah. Maar nu zitten de restaurants weer vol: ,,De Amerikanen gingen meteen in grote campagnes uitleggen dat Arabieren deze restaurants bestieren en bezitten, het is franchise. Van elke verkochte hamburger ging een paar cent naar Palestijnse of islamitische goede doelen. Dus nu zitten die restaurants weer vol. Weet je wat het is, de Amerikanen zijn gewoon extreem goed in marketing.''

Westerlingen met decennia ervaring onderkennen de wezenloosheid van de Golf, en maken zich zorgen over de enorme tegenstrijdigheden, Maar ze zeggen ook: bekijk het eens van de andere kant. Stel dat in Nederland plotseling een zodanig kostbaar mineraal wordt ontdekt dat iedere Nederlander vrijwel op slag miljonair is. Bedenk eens wat dat betekent voor een samenleving, voor gezinnen, voor individuen: er komen onvoorstelbare infrastructurele projecten die onvermijdelijk gepaard gaan met immense corruptie. Jongeren verliezen de ambitie te gaan studeren en te werken, er is toch geld zat. Je wordt in het buitenland voortaan behandeld als een pinautomaat, een rijkaard die zonder schroom mag worden geplukt. Het politieke debat komt niet van de grond, want er is zoveel rijkdom te verdelen dat iedereen voldoende belang heeft bij de status-quo.

,,Zo slecht hebben ze het hier niet gedaan'', vindt Matthew Francis, hoofdredacteur van de Gulf Times. ,,Kijk naar wat olie heeft aangericht in Nigeria, wat voor land Venezuela nu is, hoe olie de Soedanese burgeroorlog gaande houdt. Het is hier stabiel, de criminaliteit is laag, de economie draait en de post wordt op tijd bezorgd. Olie wordt vaak voetstoots beschouwd als een zegen, maar het kan heel goed juist een vloek zijn.''

    • Joris Luyendijk