`Fiscus te makkelijk ingezet als pakezel'

Hij adviseerde over het dit jaar ingegane nieuwe belastingstelsel. Maandag verschijnt zijn boek, waarin hij kritiek uit op het stelsel. Hoogleraar Leo Stevens keurt de hypotheekrenteaftrek in de huidige vorm af en acht fiscalisering van de AOW op den duur onvermijdelijk. En: `De belasting wordt gebruikt om de Zalmnorm te omzeilen.'

Scheldbrieven kreeg hij. En onbegrip. Van mensen die zeiden: maar jij hebt toch ook een groot huis? Hoogleraar fiscale economie Leo Stevens blijft desondanks bij zijn kritiek: de hypotheekrenteaftrek voor de eigen woning had niet in deze vorm moeten terugkeren in het nieuwe belastingstelsel, dat dit jaar is ingegaan. Niet alleen omdat de hoge inkomens er meer van profiteren dan de lage, maar ook omdat de uitvoering onnodig ingewikkeld is. Inspecteurs moeten nu gaan controleren of een lening voor een verbouwing is gebruikt of voor een caravan.

Daarbij, zegt Stevens, geeft het systeem ,,ongelijkheid in de straat''. Wie braaf de hypotheek op zijn rijtjeshuis heeft afgelost, is in de regel slechter af dan zijn buurman die nooit heeft afgelost, en het geld dat hij daarmee overhield heeft belegd.

Stevens had graag gezien dat in het nieuwe belastingstelsel de hypotheekrenteaftrek was verplaatst naar box 3, in de wandelgangen de pretbox genoemd. Dat is het belastingcompartiment waarbinnen vermogen wordt belast tegen een vast tarief, de zogeheten vermogensrendementsheffing. Zo geniet iedereen, ongeacht het inkomen, eenzelfde belastingvoordeel van 1,2 procent over de hypotheekschuld. En de belastinginspecteur hoeft niet langer de bonnetjes van de verbouwing na te vlooien, omdat alle schulden in box 3 mogen worden afgetrokken.

Maandag overhandigt Stevens zijn duizend pagina's tellende Handboek Inkomstenbelasting 2001 aan staatssecretaris Bos van Financiën. In het boek, een standaardwerk voor fiscalisten, neemt Stevens het nieuwe belastingstelsel onder de loep, waarin het zogeheten boxensysteem zijn intrede heeft gedaan. Inkomsten en vermogen worden er in verschillende compartimenten – boxen – voor verschillende tarieven belast.

De onvolkomenheden ten spijt, vindt Stevens het nieuwe stelsel, waarmee een lastenverlichting van 7 miljard gulden per jaar is gemoeid, ,,een mooi stuk werk''. Het is naar zijn idee rechtvaardiger dan het oude belastingstelsel. Niet door de opzet — tenslotte is het toptarief gedaald van 60 procent tot 52 procent, waardoor veelverdieners nu minder belasting betalen. Stevens: ,,Maar het oude systeem had de schijn rechtvaardig te zijn, maar was zo lek als een mandje doordat de belasting op vermogen werd ontweken.''

Het nieuwe belastingstelsel, zegt Stevens, weerspiegelt de samenleving van de 21ste eeuw. Het vorige belastingstelsel, dat in 1964 tot stand was gekomen, was met het hoge toptarief kenmerkend voor de solidariteit van de vorige eeuw, in het bijzonder van de jaren zestig. Het nieuwe stelsel is een antwoord op de globalisering, waarbij landsgrenzen vervagen en het kapitaal vluchtig is. Het primaat van het kapitaal is sterker dan ooit, vindt Stevens. Om dat te binden, wordt vermogen in het nieuwe belastingstelsel lager belast dan voorheen, met de vermogensrendementsheffing in box 3. De vermogensrendementsheffing bedraagt 30 procent over een fictief rendement van het vermogen van 4 procent.

Met de vermogensrendementsheffing is de kapitaalvlucht naar België dan ook ingedamd, weet Stevens door wat belastingadviseurs hem vertellen. Toch vindt hij het een ,,verlegenheidsoplossing''. Het is een gematigde heffing, die iedereen fluitend betaalt in tijden dat de aandelenkoersen hoog zijn en het rendement veel hoger is dan 4 procent. Maar in deze tijd van economische neergang betekent het dat beleggers ook voor 4 procent rendement worden aangeslagen nu ze verlies lijden. Stevens: ,,Dat ervaren mensen als onrechtvaardig.''

Zijn voorkeur heeft de vermogenswinstbelasting. Die meet het werkelijk verdiende inkomen, maar is conjunctuurgevoelig waardoor de inkomsten van de schatkist onzeker worden. De uitvoering is bovendien ingewikkeld.

De globalisering en de oprukkende informatie- en communicatietechnologie (ICT) stellen de fiscus voor nieuwe problemen: een chirurg die in Boston per satellietverbinding een operatie verricht in het Dijkzigtziekenhuis in Rotterdam, waar verdient die zijn inkomen? En welk land mag belasting heffen over inkomsten die via een website op het worldwideweb worden gegenereerd? Daarvoor zijn nog geen pasklare oplossingen.

Met het vervloeien van de landsgrenzen ziet Stevens het draagvlak voor solidariteit, een van de pijlers onder het belastingstelsel, afnemen. ,,In een eenwordend Europa wordt het nest te ruim om nog nestwarmte op te wekken'', zegt hij. ,,Hoe solidair voel je je met iemand in Griekenland? Zelfs het CDA heeft de handdoek in de ring gegooid door te beginnen over de vlaktaks, een gelijk belastingtarief voor alle inkomens.''

De Europese eenwording vormt ook voor de fiscale concurrentiepositie van Nederland een bedreiging. De lidstaten concurreren met hun winstbelasting, waarmee ze bedrijven aantrekken. Een land als Estland, heeft helemaal geen winstbelasting en Cyprus 3 procent, tegen een percentage van 35 procent in Nederland en een gemiddeld Europees percentage van 30 procent. Europees commissaris Bolkestein zal dinsdag zijn plannen presenteren voor harmonisering van belastingen voor ondernemers. Staatssecretaris Bos doet voorstellen die nog verder gaan in het op elkaar afstemmen van de tarieven. ,,Door marktwerking en door onderlinge afstemming zullen de tarieven naar elkaar toe groeien'', zegt Stevens. ,,Dat is onvermijdelijk.''

De fiscus vervult minder dan in de vorige eeuw zijn klassieke budgettaire functie om de schatkist – naar draagkracht – te vullen. In plaats daarvan worden belastingen ingezet als `stuurgeld', om beleid uit te voeren. Nu de euro wordt ingevoerd, vervalt voor lidstaten het monetaire instrument om de economie te sturen. De belasting als instrument wint daarmee aan belang. Dat geldt niet alleen voor grote ondernemingen, maar ook voor particulieren, zoals nu al blijkt uit de aftrek van kinderopvang, de arbeidskorting en de herintreedsterskorting.

Dan zijn er nog de fietsaftrek, de onbelaste beleggingen in groenfondsen, en de energiebelasting om het milieu te sparen. ,,Het stelsel vergroent'', zegt Stevens. ,,De milieulasten zijn in dit stelsel gestegen, de inkomstenbelasting is gedaald.'' Vergroening en draagkracht staan veelal op gespannen voet met elkaar, legt Stevens uit. Wie een laag inkomen heeft, betaalt immers relatief meer milieubelasting dan een veelverdiener. Veelverdieners hebben bovendien meer voordeel bij de milieu-investeringsaftrek.

Voor fiscalisten is de vergroening van het stelsel vloeken in de kerk. Daar is de belasting niet voor bedoeld, vinden zij die de belasting louter zien als budgettair instrument. Stevens: ,,Maar we leven in een andere tijd, sociale rechtvaardigheid is niet meer het enige dat telt.'' Toch vindt ook hij dat de fiscus soms te makkelijk wordt ingezet ,,als pakezel''. Stevens: ,,Misschien is het effectiever om geld aan Oost-Europa te geven om lekkende oliepijpleidingen te repareren dan om hier een milieuheffing in te voeren.'' En waar de belasting wordt ingezet ,,om de Zalmnorm te omzeilen'', vindt hij het zelfs oneigenlijk. ,,Aftrekposten binnen het belastingstelsel vallen niet zo op'', zegt Stevens, ,,maar kunnen verkapte uitgaven zijn. De film-cv bijvoorbeeld, die fiscaal wordt gefacilieerd in plaats van films subsidie te geven.''

Niet alleen met zijn kritiek op de hypotheekrenteaftrek kreeg Stevens boze reacties. Hij heeft nóg een stokpaardje: de fiscalisering van de AOW. Helaas, vindt Stevens, is ook die niet in het nieuwe stelsel opgenomen. Voor de AOW worden nog steeds premies geheven, al heeft de premieheffing al lang niet meer het karakter van een verzekering. De uitkering, die voor iedereen gelijk is, is immers losgekoppeld van de premie, die afhankelijk is van het inkomen. Stevens: ,,Er is nog een rudiment van de verzekeringsgedachte in te herkennen: als de calamiteit zich voordoet, doordat de leeftijd van 65 jaar wordt bereikt, hoeft de verzekerde geen premie meer te betalen. Terwijl er steenrijke ouderen zijn, die prima kunnen bijdragen aan de AOW.''

Op termijn zal het wel moeten, denkt Stevens, want ,,de grijze golf legt een loodzware last op de groene golf''. Zoals die ook een loodzwaar electoraat vormt dat politici ervan weerhoudt om de fiscalisering van de AOW door te zetten.

Stevens: ,,Belasting heeft vaak een verkeerde klankt. We zijn allemaal geobsedeerd door belastingverlaging. Maar belasting is de prijs voor maatschappelijke voorzieningen, voor infrastructuur, voor een veilige, vreedzame samenleving. Dat is geen weggegooid geld.''

    • Mariël Croon